ਅਕੀਰ੍ਤਿਂ ਚਾਪਿ ਭੂਤਾਨਿ ਕਥਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇऽਵ੍ਯਯਾਮ੍। ਸਂਭਾਵਿਤਸ੍ਯ ਚਾਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਮਰਣਾਦਤਿਰਿਚ੍ਯਤੇ।।2.34।।
ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਬਦਨਾਮੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਦਾ ਦੱਸਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਬਦਨਾਮੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਯਾਦ੍ਰਣਾਦੁਪਰਤਂ ਮਂਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਵਾਂ ਮਹਾਰਥਾਃ। ਯੇषਾਂ ਚ ਤ੍ਵਂ ਬਹੁਮਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਯਾਸ੍ਯਸਿ ਲਾਘਵਮ੍।।2.35।।
ਵੱਡੇ ਯੋਧੇ ਸੋਚਣਗੇ ਕਿ ਤੂੰ ਡਰ ਕਰਕੇ ਜੰਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਹਲਕਾ ਸਮਝਣਗੇ।
ਅਵਾਚ੍ਯਵਾਦਾਂਸ਼੍ਚ ਬਹੂਨ੍ ਵਦਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਵਾਹਿਤਾਃ। ਨਿਨ੍ਦਨ੍ਤਸ੍ਤਵ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਤਤੋ ਦੁਃਖਤਰਂ ਨੁ ਕਿਮ੍।।2.36।।
ਤੇਰੇ ਵੈਰੀ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਕਹਿਣਗੇ, ਤੇ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਹਤੋ ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਵਾ ਭੋਕ੍ਸ਼੍ਯਸੇ ਮਹੀਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਿष੍ਠ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਯੁਦ੍ਧਾਯ ਕृਤਨਿਸ਼੍ਚਯਃ।।2.37।।
ਜੇ ਤੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਮਿਲੇਗਾ, ਜੇ ਜਿੱਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੁਖ ਮਾਣੇਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਪੱਕਾ ਮਨ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗ ਲਈ ਖੜਾ ਹੋ।
ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਸਮੇ ਕृਤ੍ਵਾ ਲਾਭਾਲਾਭੌ ਜਯਾਜਯੌ। ਤਤੋ ਯੁਦ੍ਧਾਯ ਯੁਜ੍ਯਸ੍ਵ ਨੈਵਂ ਪਾਪਮਵਾਪ੍ਸ੍ਯਸਿ।।2.38।।
ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਜਿੱਤ-ਹਾਰ — ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝ ਕੇ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।
ਏषਾ ਤੇऽਭਿਹਿਤਾ ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯੋਗੇ ਤ੍ਵਿਮਾਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ। ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤੋ ਯਯਾ ਪਾਰ੍ਥ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਹਾਸ੍ਯਸਿ।।2.39।।
ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਯੋਗ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸੋਚ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਹੇ ਪਾਰਥ, ਤੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗੇੜ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਨੇਹਾਭਿਕ੍ਰਮਨਾਸ਼ੋऽਸ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਪ੍ਯਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਤ੍ਰਾਯਤੇ ਮਹਤੋ ਭਯਾਤ੍।।2.40।।
ਇਸ ਰਾਹ ਤੇ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੀ ਅਭਿਆਸ ਵੱਡੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਵਸਾਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰੇਕੇਹ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ। ਬਹੁਸ਼ਾਖਾ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਯੋऽਵ੍ਯਵਸਾਯਿਨਾਮ੍।।2.41।।
ਹੇ ਕੁਰੁ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਵਿਚ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਡੋਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਯਾਮਿਮਾਂ ਪੁष੍ਪਿਤਾਂ ਵਾਚਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ। ਵੇਦਵਾਦਰਤਾਃ ਪਾਰ੍ਥ ਨਾਨ੍ਯਦਸ੍ਤੀਤਿ ਵਾਦਿਨਃ।।2.42।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਤੇ ਭੋਗ-ਅਧਿਕਾਰ ਵੱਲ ਹੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਕਾਮਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਪਰਾ ਜਨ੍ਮਕਰ੍ਮਫਲਪ੍ਰਦਾਮ੍। ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇषਬਹੁਲਾਂ ਭੋਗੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਗਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿ।।2.43।।
ਉਹ ਲੋਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਤੇ ਭੋਗ-ਅਧਿਕਾਰ ਵੱਲ ਹੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਭੋਗੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤਯਾਪਹृਤਚੇਤਸਾਮ੍। ਵ੍ਯਵਸਾਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਧੌ ਨ ਵਿਧੀਯਤੇ।।2.44।।
ਜੋ ਲੋਕ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਨਾਲ ਲਗਨ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਉਸ ਵੱਲ ਹੀ ਖਿੱਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਐਸਿਆਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਤੇ ਧਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯਵਿषਯਾ ਵੇਦਾ ਨਿਸ੍ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯੋ ਭਵਾਰ੍ਜੁਨ। ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋ ਨਿਤ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥੋ ਨਿਰ੍ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍।।2.45।।
ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ, ਅਰਜੁਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾ, ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੇ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ, ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ, ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ।
ਯਾਵਾਨਰ੍ਥ ਉਦਪਾਨੇ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਂਪ੍ਲੁਤੋਦਕੇ। ਤਾਵਾਨ੍ਸਰ੍ਵੇषੁ ਵੇਦੇषੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯ ਵਿਜਾਨਤਃ।।2.46।।
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕੂਏ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣ੍ਯੇਵਾਧਿਕਾਰਸ੍ਤੇ ਮਾ ਫਲੇषੁ ਕਦਾਚਨ। ਮਾ ਕਰ੍ਮਫਲਹੇਤੁਰ੍ਭੂਰ੍ਮਾ ਤੇ ਸਙ੍ਗੋऽਸ੍ਤ੍ਵਕਰ੍ਮਣਿ।।2.47।।
ਤੇਰਾ ਹੱਕ ਸਿਰਫ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਹੈ, ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਤਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਤੇਰੀ ਲਾਲਚ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਮਨ ਲੱਗੇ।
ਯੋਗਸ੍ਥਃ ਕੁਰੁ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਧਨਞ੍ਜਯ। ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਸਿਦ੍ਧ੍ਯੋਃ ਸਮੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਮਤ੍ਵਂ ਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ।।2.48।।
ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ। ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿ। ਇਹੀ ਸਮਤਾ ਯੋਗ ਹੈ।
ਦੂਰੇਣ ਹ੍ਯਵਰਂ ਕਰ੍ਮ ਬੁਦ੍ਧਿਯੋਗਾਦ੍ਧਨਞ੍ਜਯ। ਬੁਦ੍ਧੌ ਸ਼ਰਣਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛ ਕृਪਣਾਃ ਫਲਹੇਤਵਃ।।2.49।।
ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਸਿਰਫ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ ਹਨ।
ਬੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤੋ ਜਹਾਤੀਹ ਉਭੇ ਸੁਕृਤਦੁष੍ਕृਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋਗਾਯ ਯੁਜ੍ਯਸ੍ਵ ਯੋਗਃ ਕਰ੍ਮਸੁ ਕੌਸ਼ਲਮ੍।।2.50।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਜਂ ਬੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਾ ਹਿ ਫਲਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਨੀषਿਣਃ। ਜਨ੍ਮਬਨ੍ਧਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਪਦਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਨਾਮਯਮ੍।।2.51।।
ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਨਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਦਾ ਤੇ ਮੋਹਕਲਿਲਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵ੍ਯਤਿਤਰਿष੍ਯਤਿ। ਤਦਾ ਗਨ੍ਤਾਸਿ ਨਿਰ੍ਵੇਦਂ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਚ।।2.52।।
ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਅਕਲ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।
ਸ਼੍ਰੁਤਿਵਿਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਾ ਤੇ ਯਦਾ ਸ੍ਥਾਸ੍ਯਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਾ। ਸਮਾਧਾਵਚਲਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਦਾ ਯੋਗਮਵਾਪ੍ਸ੍ਯਸਿ।।2.53।।
ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਅਕਲ ਸੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੂੰ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਯ ਕਾ ਭਾषਾ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਵ। ਸ੍ਥਿਤਧੀਃ ਕਿਂ ਪ੍ਰਭਾषੇਤ ਕਿਮਾਸੀਤ ਵ੍ਰਜੇਤ ਕਿਮ੍।।2.54।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਕਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ, ਬੈਠਦਾ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ?
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਪ੍ਰਜਹਾਤਿ ਯਦਾ ਕਾਮਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਥ ਮਨੋਗਤਾਨ੍। ਆਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਤ੍ਮਨਾ ਤੁष੍ਟਃ ਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ।।2.55।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸਨੂੰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਅਕਲ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖੇष੍ਵਨੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨਮਨਾਃ ਸੁਖੇषੁ ਵਿਗਤਸ੍ਪृਹਃ। ਵੀਤਰਾਗਭਯਕ੍ਰੋਧਃ ਸ੍ਥਿਤਧੀਰ੍ਮੁਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ।।2.56।।
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਮੋਹ, ਡਰ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਅਕਲ ਵਾਲਾ ਮুনি ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਨਭਿਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍। ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ।।2.57।।
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮੰਦਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਅਕਲ ਪੱਕੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸਂਹਰਤੇ ਚਾਯਂ ਕੂਰ੍ਮੋऽਙ੍ਗਾਨੀਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ।।2.58।।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਕੁੰਭਕਰਣ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਕਲ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿषਯਾ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨਿਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ। ਰਸਵਰ੍ਜਂ ਰਸੋऽਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ।।2.59।।
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤਾਂ ਰੋਗੀ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਤ ਵੀ ਛੁਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤਤੋ ਹ੍ਯਪਿ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਮਾਥੀਨਿ ਹਰਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸਭਂ ਮਨਃ।।2.60।।
ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਂਯਮ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤ ਆਸੀਤ ਮਤ੍ਪਰਃ। ਵਸ਼ੇ ਹਿ ਯਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ।।2.61।।
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਕਲ ਪੱਕੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਵਿषਯਾਨ੍ਪੁਂਸਃ ਸਙ੍ਗਸ੍ਤੇषੂਪਜਾਯਤੇ। ਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਸਂਜਾਯਤੇ ਕਾਮਃ ਕਾਮਾਤ੍ਕ੍ਰੋਧੋऽਭਿਜਾਯਤੇ।।2.62।।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਭਵਤਿ ਸਂਮੋਹਃ ਸਂਮੋਹਾਤ੍ਸ੍ਮृਤਿਵਿਭ੍ਰਮਃ। ਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਨਾਸ਼ੋ ਬੁਦ੍ਧਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ।।2.63।।
ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਭਟਕਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਯਾਦ ਦਿਲੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।