ਦੁਃਖਮਿਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਕਾਯਕ੍ਲੇਸ਼ਭਯਾਤ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍।ਸ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਾਜਸਂ ਤ੍ਯਾਗਂ ਨੈਵ ਤ੍ਯਾਗਫਲਂ ਲਭੇਤ੍।।18.8।।
ਜੋ ਕੰਮ ਦੁੱਖ ਸਮਝ ਕੇ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਤਿਆਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਯਤਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇऽਰ੍ਜੁਨ।ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਫਲਂ ਚੈਵ ਸ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਮਤਃ।।18.9।।
ਪਰ ਜੋ ਨਿਯਤ ਕੰਮ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਤਿਆਗ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟ੍ਯਕੁਸ਼ਲਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਸ਼ਲੇ ਨਾਨੁषਜ੍ਜਤੇ।ਤ੍ਯਾਗੀ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਵਿष੍ਟੋ ਮੇਧਾਵੀ ਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ।।18.10।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ—ਐਸਾ ਤਿਆਗੀ ਸਤੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਹਿ ਦੇਹਭृਤਾ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ।ਯਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗੀ ਸ ਤ੍ਯਾਗੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ।।18.11।।
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿष੍ਟਮਿष੍ਟਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਮ੍।ਭਵਤ੍ਯਤ੍ਯਾਗਿਨਾਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਨ ਤੁ ਸਂਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍।।18.12।।
ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਮੰਦੇ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ—ਜੋ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਤਿਆਗੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਾਰਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ।ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਕृਤਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍।।18.13।।
ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੂ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜੋ ਪੰਜ ਕਾਰਨ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ।
ਅਧਿष੍ਠਾਨਂ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰਣਂ ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਮ੍।ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਕ੍ਚੇष੍ਟਾ ਦੈਵਂ ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਮ੍।।18.14।।
ਉਹ ਹਨ: ਕਰਮ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸਰੀਰ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਕਿਰਪਾ।
ਸ਼ਰੀਰਵਾਙ੍ਮਨੋਭਿਰ੍ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਰਭਤੇ ਨਰਃ।ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਤਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ।।18.15।।
ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ, ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰੈਵਂ ਸਤਿ ਕਰ੍ਤਾਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕੇਵਲਂ ਤੁ ਯਃ।ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਕृਤਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ।।18.16।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਪੂਰਨ ਸਮਝ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਹਂਕृਤੋ ਭਾਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ।ਹਤ੍ਵਾਪਿ ਸ ਇਮਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਨ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ।।18.17।।
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਕਰ੍ਮਚੋਦਨਾ।ਕਰਣਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤੇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕਰ੍ਮਸਂਗ੍ਰਹਃ।।18.18।।
ਜਾਣ, ਜਾਣਯੋਗ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹਨ। ਸਾਧਨ, ਕੰਮ ਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਕੰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਤ੍ਰਿਧੈਵ ਗੁਣਭੇਦਤਃ।ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਗੁਣਸਂਖ੍ਯਾਨੇ ਯਥਾਵਚ੍ਛृਣੁ ਤਾਨ੍ਯਪਿ।।18.19।।
ਜਾਣ, ਕੰਮ ਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਸਾਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਸੁਣਾਂ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯੇਨੈਕਂ ਭਾਵਮਵ੍ਯਯਮੀਕ੍ਸ਼ਤੇ।ਅਵਿਭਕ੍ਤਂ ਵਿਭਕ੍ਤੇषੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਮ੍।।18.20।।
ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਅਸਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣ।
ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਨਾਭਾਵਾਨ੍ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਨ੍।ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਜਸਮ੍।।18.21।।
ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣ।
ਯਤ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਵਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਰ੍ਯੇ ਸਕ੍ਤਮਹੈਤੁਕਮ੍।ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਵਦਲ੍ਪਂ ਚ ਤਤ੍ਤਾਮਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍।।18.22।।
ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਹੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ, ਅਸਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਾਮੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਯਤਂ ਸਙ੍ਗਰਹਿਤਮਰਾਗਦ੍ਵੇषਤਃ ਕृਤਮ੍।ਅਫਲਪ੍ਰੇਪ੍ਸੁਨਾ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਤ੍ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ।।18.23।।
ਜੋ ਨਿਯਤ ਕੰਮ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਤੁ ਕਾਮੇਪ੍ਸੁਨਾ ਕਰ੍ਮ ਸਾਹਙ੍ਕਾਰੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ।ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਬਹੁਲਾਯਾਸਂ ਤਦ੍ਰਾਜਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍।।18.24।।
ਪਰ ਜੋ ਕੰਮ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਬਨ੍ਧਂ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਹਿਂਸਾਮਨਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚ ਪੌਰੁषਮ੍।ਮੋਹਾਦਾਰਭ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਤ੍ਤਾਮਸਮੁਚ੍ਯਤੇ।।18.25।।
ਜੋ ਕੰਮ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਅੰਤ, ਨੁਕਸਾਨ, ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗੋऽਨਹਂਵਾਦੀ ਧृਤ੍ਯੁਤ੍ਸਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤਃ।ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਸਿਦ੍ਧ੍ਯੋਰ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ ਉਚ੍ਯਤੇ।।18.26।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, 'ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਦ੍ਰਿੜ਼ਤਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਕਰਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗੀ ਕਰ੍ਮਫਲਪ੍ਰੇਪ੍ਸੁਰ੍ਲੁਬ੍ਧੋ ਹਿਂਸਾਤ੍ਮਕੋऽਸ਼ੁਚਿਃ।ਹਰ੍षਸ਼ੋਕਾਨ੍ਵਿਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਰਾਜਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ।।18.27।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚੀ, ਕੰਮ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਵਾਲਾ, ਹਿੰਸਕ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣੀ ਕਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਸ਼ਠੋ ਨੈष੍ਕृਤਿਕੋऽਲਸਃ।ਵਿषਾਦੀ ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰੀ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਤਾਮਸ ਉਚ੍ਯਤੇ।।18.28।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਸਮਰਥ, ਮੂੜ੍ਹ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਬੁਰਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਆਲਸੀ, ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਕੰਮ ਲੰਬਾ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਕਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਭੇਦਂ ਧृਤੇਸ਼੍ਚੈਵ ਗੁਣਤਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ।ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਮਾਨਮਸ਼ੇषੇਣ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਧਨਞ੍ਜਯ।।18.29।।
ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ਼ਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਂ ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯੇ ਭਯਾਭਯੇ।ਬਨ੍ਧਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਯਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ।।18.30।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ, ਕਰਨਾ ਤੇ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਡਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ।
ਯਯਾ ਧਰ੍ਮਮਧਰ੍ਮਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚਾਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਚ।ਅਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਜਾਨਾਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਰਾਜਸੀ।।18.31।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਿਸ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਕਰਨਾ ਤੇ ਨਾ ਕਰਨਾ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ।
ਅਧਰ੍ਮਂ ਧਰ੍ਮਮਿਤਿ ਯਾ ਮਨ੍ਯਤੇ ਤਮਸਾऽऽਵृਤਾ।ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨ੍ਵਿਪਰੀਤਾਂਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਤਾਮਸੀ।।18.32।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਮਝੇ ਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਲਟ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ।
ਧृਤ੍ਯਾ ਯਯਾ ਧਾਰਯਤੇ ਮਨਃਪ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਿਯਾਃ।ਯੋਗੇਨਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣ੍ਯਾ ਧृਤਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ।।18.33।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਿਸ ਦ੍ਰਿੜ਼ਤਾ ਨਾਲ ਮਨ, ਸਾਹ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਟੱਲ ਜੋਗ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਦ੍ਰਿੜ਼ਤਾ ਹੈ।
ਯਯਾ ਤੁ ਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਧृਤ੍ਯਾ ਧਾਰਯਤੇऽਰ੍ਜੁਨ।ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਫਲਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ੀ ਧृਤਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਰਾਜਸੀ।।18.34।।
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ਼ਤਾ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਕੇ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣੀ ਦ੍ਰਿੜ਼ਤਾ ਹੈ।
ਯਯਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਭਯਂ ਸ਼ੋਕਂ ਵਿषਾਦਂ ਮਦਮੇਵ ਚ।ਨ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਦੁਰ੍ਮੇਧਾ ਧृਤਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਤਾਮਸੀ।।18.35।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਿਸ ਦ੍ਰਿੜ਼ਤਾ ਨਾਲ ਮੰਦਾ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨੀਂਦ, ਡਰ, ਗ਼ਮ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਦ੍ਰਿੜ਼ਤਾ ਹੈ।
ਸੁਖਂ ਤ੍ਵਿਦਾਨੀਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ ਮੇ ਭਰਤਰ੍षਭ।ਅਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ਰਮਤੇ ਯਤ੍ਰ ਦੁਃਖਾਨ੍ਤਂ ਚ ਨਿਗਚ੍ਛਤਿ।।18.36।।
ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੁਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਿਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਸਤੋਗੁਣੀ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਤਦਗ੍ਰੇ ਵਿषਮਿਵ ਪਰਿਣਾਮੇऽਮृਤੋਪਮਮ੍।ਤਤ੍ਸੁਖਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦਜਮ੍।।18.37।।
ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗੇ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਿਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਸਮਝ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।