ਸਦ੍ਭਾਵੇ ਸਾਧੁਭਾਵੇ ਚ ਸਦਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ।ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਤਥਾ ਸਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਪਾਰ੍ਥ ਯੁਜ੍ਯਤੇ।।17.26।।
'ਸਤ' ਸ਼ਬਦ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਧੀਆ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞੇ ਤਪਸਿ ਦਾਨੇ ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਸਦਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ।ਕਰ੍ਮ ਚੈਵ ਤਦਰ੍ਥੀਯਂ ਸਦਿਤ੍ਯੇਵਾਭਿਧੀਯਤੇ।।17.27।।
ਯਜਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਠੀ ਨਿਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ 'ਸਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਜੋ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ 'ਸਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਹੁਤਂ ਦਤ੍ਤਂ ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤਂ ਕृਤਂ ਚ ਯਤ੍।ਅਸਦਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਪਾਰ੍ਥ ਨ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਨੋ ਇਹ।।17.28।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਅਸਤ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਸਂਨ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਮਹਾਬਾਹੋ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਵੇਦਿਤੁਮ੍। ਤ੍ਯਾਗਸ੍ਯ ਚ ਹृषੀਕੇਸ਼ ਪृਥਕ੍ਕੇਸ਼ਿਨਿषੂਦਨ।।18.1।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਕਾਮ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਨ੍ਯਾਸਂ ਸਂਨ੍ਯਾਸਂ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ। ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤ੍ਯਾਗਂ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਾਃ।।18.2।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਜੋ ਕੰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸੰਨਿਆਸ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਤਿਆਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਦੋषਵਦਿਤ੍ਯੇਕੇ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ। ਯਜ੍ਞਦਾਨਤਪਃਕਰ੍ਮ ਨ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਮਿਤਿ ਚਾਪਰੇ।।18.3।।
ਕੁਝ ਸੋਚਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਜਨ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ ਮੇ ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਯਾਗੇ ਭਰਤਸਤ੍ਤਮ।ਤ੍ਯਾਗੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ।।18.4।।
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਿਆਗ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤਿਆਗ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞਦਾਨਤਪਃਕਰ੍ਮ ਨ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਤਤ੍।ਯਜ੍ਞੋ ਦਾਨਂ ਤਪਸ਼੍ਚੈਵ ਪਾਵਨਾਨਿ ਮਨੀषਿਣਾਮ੍।।18.5।।
ਯਜਨ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਇਹ ਤਾਂ ਕਰਣੇ ਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਏਤਾਨ੍ਯਪਿ ਤੁ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਫਲਾਨਿ ਚ।ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨੀਤਿ ਮੇ ਪਾਰ੍ਥ ਨਿਸ਼੍ਿਚਤਂ ਮਤਮੁਤ੍ਤਮਮ੍।।18.6।।
ਪਰ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਲਾਲਚ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਫੈਸਲਾ ਹੈ।
ਨਿਯਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸਂਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ।ਮੋਹਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਸ੍ਤਾਮਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ।।18.7।।
ਪਰ ਜੋ ਨਿਯਤ ਕੰਮ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਤਾਮਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਮਿਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਕਾਯਕ੍ਲੇਸ਼ਭਯਾਤ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍।ਸ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਾਜਸਂ ਤ੍ਯਾਗਂ ਨੈਵ ਤ੍ਯਾਗਫਲਂ ਲਭੇਤ੍।।18.8।।
ਜੋ ਕੰਮ ਦੁੱਖ ਸਮਝ ਕੇ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਤਿਆਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਯਤਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇऽਰ੍ਜੁਨ।ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਫਲਂ ਚੈਵ ਸ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਮਤਃ।।18.9।।
ਪਰ ਜੋ ਨਿਯਤ ਕੰਮ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਤਿਆਗ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟ੍ਯਕੁਸ਼ਲਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਸ਼ਲੇ ਨਾਨੁषਜ੍ਜਤੇ।ਤ੍ਯਾਗੀ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਵਿष੍ਟੋ ਮੇਧਾਵੀ ਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ।।18.10।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ—ਐਸਾ ਤਿਆਗੀ ਸਤੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਹਿ ਦੇਹਭृਤਾ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ।ਯਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗੀ ਸ ਤ੍ਯਾਗੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ।।18.11।।
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿष੍ਟਮਿष੍ਟਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਮ੍।ਭਵਤ੍ਯਤ੍ਯਾਗਿਨਾਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਨ ਤੁ ਸਂਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍।।18.12।।
ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਮੰਦੇ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ—ਜੋ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਤਿਆਗੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਾਰਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ।ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਕृਤਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍।।18.13।।
ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੂ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜੋ ਪੰਜ ਕਾਰਨ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ।
ਅਧਿष੍ਠਾਨਂ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰਣਂ ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਮ੍।ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਕ੍ਚੇष੍ਟਾ ਦੈਵਂ ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਮ੍।।18.14।।
ਉਹ ਹਨ: ਕਰਮ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸਰੀਰ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਕਿਰਪਾ।
ਸ਼ਰੀਰਵਾਙ੍ਮਨੋਭਿਰ੍ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਰਭਤੇ ਨਰਃ।ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਤਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ।।18.15।।
ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ, ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰੈਵਂ ਸਤਿ ਕਰ੍ਤਾਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕੇਵਲਂ ਤੁ ਯਃ।ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਕृਤਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ।।18.16।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਪੂਰਨ ਸਮਝ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਹਂਕृਤੋ ਭਾਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ।ਹਤ੍ਵਾਪਿ ਸ ਇਮਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਨ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ।।18.17।।
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਕਰ੍ਮਚੋਦਨਾ।ਕਰਣਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤੇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕਰ੍ਮਸਂਗ੍ਰਹਃ।।18.18।।
ਜਾਣ, ਜਾਣਯੋਗ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹਨ। ਸਾਧਨ, ਕੰਮ ਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਕੰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਤ੍ਰਿਧੈਵ ਗੁਣਭੇਦਤਃ।ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਗੁਣਸਂਖ੍ਯਾਨੇ ਯਥਾਵਚ੍ਛृਣੁ ਤਾਨ੍ਯਪਿ।।18.19।।
ਜਾਣ, ਕੰਮ ਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਸਾਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਸੁਣਾਂ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯੇਨੈਕਂ ਭਾਵਮਵ੍ਯਯਮੀਕ੍ਸ਼ਤੇ।ਅਵਿਭਕ੍ਤਂ ਵਿਭਕ੍ਤੇषੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਮ੍।।18.20।।
ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਅਸਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣ।
ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਨਾਭਾਵਾਨ੍ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਨ੍।ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਜਸਮ੍।।18.21।।
ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣ।
ਯਤ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਵਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਰ੍ਯੇ ਸਕ੍ਤਮਹੈਤੁਕਮ੍।ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਵਦਲ੍ਪਂ ਚ ਤਤ੍ਤਾਮਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍।।18.22।।
ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਹੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ, ਅਸਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਾਮੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਯਤਂ ਸਙ੍ਗਰਹਿਤਮਰਾਗਦ੍ਵੇषਤਃ ਕृਤਮ੍।ਅਫਲਪ੍ਰੇਪ੍ਸੁਨਾ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਤ੍ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ।।18.23।।
ਜੋ ਨਿਯਤ ਕੰਮ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਤੁ ਕਾਮੇਪ੍ਸੁਨਾ ਕਰ੍ਮ ਸਾਹਙ੍ਕਾਰੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ।ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਬਹੁਲਾਯਾਸਂ ਤਦ੍ਰਾਜਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍।।18.24।।
ਪਰ ਜੋ ਕੰਮ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਬਨ੍ਧਂ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਹਿਂਸਾਮਨਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚ ਪੌਰੁषਮ੍।ਮੋਹਾਦਾਰਭ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਤ੍ਤਾਮਸਮੁਚ੍ਯਤੇ।।18.25।।
ਜੋ ਕੰਮ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਅੰਤ, ਨੁਕਸਾਨ, ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗੋऽਨਹਂਵਾਦੀ ਧृਤ੍ਯੁਤ੍ਸਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤਃ।ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਸਿਦ੍ਧ੍ਯੋਰ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ ਉਚ੍ਯਤੇ।।18.26।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, 'ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਦ੍ਰਿੜ਼ਤਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਕਰਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗੀ ਕਰ੍ਮਫਲਪ੍ਰੇਪ੍ਸੁਰ੍ਲੁਬ੍ਧੋ ਹਿਂਸਾਤ੍ਮਕੋऽਸ਼ੁਚਿਃ।ਹਰ੍षਸ਼ੋਕਾਨ੍ਵਿਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਰਾਜਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ।।18.27।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚੀ, ਕੰਮ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਵਾਲਾ, ਹਿੰਸਕ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣੀ ਕਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।