ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਃ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਂ ਮੌਨਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ।ਭਾਵਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਤਪੋ ਮਾਨਸਮੁਚ੍ਯਤੇ।।17.16।।
ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਰਮੀ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਪਰਯਾ ਤਪ੍ਤਂ ਤਪਸ੍ਤਤ੍ਿਤ੍ਰਵਿਧਂ ਨਰੈਃ।ਅਫਲਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ।।17.17।।
ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸਿਆ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਕਾਰਮਾਨਪੂਜਾਰ੍ਥਂ ਤਪੋ ਦਮ੍ਭੇਨ ਚੈਵ ਯਤ੍।ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਿਹ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰਾਜਸਂ ਚਲਮਧ੍ਰੁਵਮ੍।।17.18।।
ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ, ਮਾਣ ਜਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਰਾਜਸੀ, ਝੂਠੀ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
ਮੂਢਗ੍ਰਾਹੇਣਾਤ੍ਮਨੋ ਯਤ੍ਪੀਡਯਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਪਃ।ਪਰਸ੍ਯੋਤ੍ਸਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਵਾ ਤਤ੍ਤਾਮਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍।।17.19।।
ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਯਦ੍ਦਾਨਂ ਦੀਯਤੇऽਨੁਪਕਾਰਿਣੇ।ਦੇਸ਼ੇ ਕਾਲੇ ਚ ਪਾਤ੍ਰੇ ਚ ਤਦ੍ਦਾਨਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍।।17.20।।
ਜੋ ਦਾਨ 'ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਲਾਭ ਦੀ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ, ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ, ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਕਾਰਾਰ੍ਥਂ ਫਲਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਵਾ ਪੁਨਃ।ਦੀਯਤੇ ਚ ਪਰਿਕ੍ਲਿष੍ਟਂ ਤਦ੍ਦਾਨਂ ਰਾਜਸਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍।।17.21।।
ਪਰ ਜੋ ਦਾਨ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦੇਸ਼ਕਾਲੇ ਯਦ੍ਦਾਨਮਪਾਤ੍ਰੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦੀਯਤੇ।ਅਸਤ੍ਕृਤਮਵਜ੍ਞਾਤਂ ਤਤ੍ਤਾਮਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍।।17.22।।
ਜੋ ਦਾਨ ਗਲਤ ਥਾਂ ਜਾਂ ਗਲਤ ਵੇਲੇ, ਅਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਬੇਅਦਬੀ ਜਾਂ ਹਿਕਾਰਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਦਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ।ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ੍ਤੇਨ ਵੇਦਾਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚ ਵਿਹਿਤਾਃ ਪੁਰਾ।।17.23।।
'ਓਂ ਤਤ ਸਤ' — ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੇਦ ਤੇ ਯਜਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਏ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਦੋਮਿਤ੍ਯੁਦਾਹृਤ੍ਯ ਯਜ੍ਞਦਾਨਤਪਃਕ੍ਰਿਯਾਃ।ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿਧਾਨੋਕ੍ਤਾਃ ਸਤਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਾਮ੍।।17.24।।
ਇਸ ਕਰਕੇ, 'ਓਂ' ਉਚਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਯਜਨ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਦਿਤ੍ਯਨਭਿਸਨ੍ਧਾਯ ਫਲਂ ਯਜ੍ਞਤਪਃਕ੍ਰਿਯਾਃ।ਦਾਨਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਿ।।17.25।।
'ਤਤ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਦਾਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਉਹ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸਦ੍ਭਾਵੇ ਸਾਧੁਭਾਵੇ ਚ ਸਦਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ।ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਤਥਾ ਸਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਪਾਰ੍ਥ ਯੁਜ੍ਯਤੇ।।17.26।।
'ਸਤ' ਸ਼ਬਦ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਧੀਆ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞੇ ਤਪਸਿ ਦਾਨੇ ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਸਦਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ।ਕਰ੍ਮ ਚੈਵ ਤਦਰ੍ਥੀਯਂ ਸਦਿਤ੍ਯੇਵਾਭਿਧੀਯਤੇ।।17.27।।
ਯਜਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਠੀ ਨਿਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ 'ਸਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਜੋ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ 'ਸਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਹੁਤਂ ਦਤ੍ਤਂ ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤਂ ਕृਤਂ ਚ ਯਤ੍।ਅਸਦਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਪਾਰ੍ਥ ਨ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਨੋ ਇਹ।।17.28।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਅਸਤ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਸਂਨ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਮਹਾਬਾਹੋ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਵੇਦਿਤੁਮ੍। ਤ੍ਯਾਗਸ੍ਯ ਚ ਹृषੀਕੇਸ਼ ਪृਥਕ੍ਕੇਸ਼ਿਨਿषੂਦਨ।।18.1।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਕਾਮ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਨ੍ਯਾਸਂ ਸਂਨ੍ਯਾਸਂ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ। ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤ੍ਯਾਗਂ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਾਃ।।18.2।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਜੋ ਕੰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸੰਨਿਆਸ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਤਿਆਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਦੋषਵਦਿਤ੍ਯੇਕੇ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ। ਯਜ੍ਞਦਾਨਤਪਃਕਰ੍ਮ ਨ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਮਿਤਿ ਚਾਪਰੇ।।18.3।।
ਕੁਝ ਸੋਚਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਜਨ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ ਮੇ ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਯਾਗੇ ਭਰਤਸਤ੍ਤਮ।ਤ੍ਯਾਗੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ।।18.4।।
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਿਆਗ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤਿਆਗ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞਦਾਨਤਪਃਕਰ੍ਮ ਨ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਤਤ੍।ਯਜ੍ਞੋ ਦਾਨਂ ਤਪਸ਼੍ਚੈਵ ਪਾਵਨਾਨਿ ਮਨੀषਿਣਾਮ੍।।18.5।।
ਯਜਨ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਇਹ ਤਾਂ ਕਰਣੇ ਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਏਤਾਨ੍ਯਪਿ ਤੁ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਫਲਾਨਿ ਚ।ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨੀਤਿ ਮੇ ਪਾਰ੍ਥ ਨਿਸ਼੍ਿਚਤਂ ਮਤਮੁਤ੍ਤਮਮ੍।।18.6।।
ਪਰ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਲਾਲਚ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਫੈਸਲਾ ਹੈ।
ਨਿਯਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸਂਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ।ਮੋਹਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਸ੍ਤਾਮਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ।।18.7।।
ਪਰ ਜੋ ਨਿਯਤ ਕੰਮ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਤਾਮਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਮਿਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਕਾਯਕ੍ਲੇਸ਼ਭਯਾਤ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍।ਸ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਾਜਸਂ ਤ੍ਯਾਗਂ ਨੈਵ ਤ੍ਯਾਗਫਲਂ ਲਭੇਤ੍।।18.8।।
ਜੋ ਕੰਮ ਦੁੱਖ ਸਮਝ ਕੇ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਤਿਆਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਯਤਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇऽਰ੍ਜੁਨ।ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਫਲਂ ਚੈਵ ਸ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਮਤਃ।।18.9।।
ਪਰ ਜੋ ਨਿਯਤ ਕੰਮ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਤਿਆਗ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟ੍ਯਕੁਸ਼ਲਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਸ਼ਲੇ ਨਾਨੁषਜ੍ਜਤੇ।ਤ੍ਯਾਗੀ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਵਿष੍ਟੋ ਮੇਧਾਵੀ ਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ।।18.10।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ—ਐਸਾ ਤਿਆਗੀ ਸਤੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਹਿ ਦੇਹਭृਤਾ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ।ਯਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗੀ ਸ ਤ੍ਯਾਗੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ।।18.11।।
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿष੍ਟਮਿष੍ਟਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਮ੍।ਭਵਤ੍ਯਤ੍ਯਾਗਿਨਾਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਨ ਤੁ ਸਂਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍।।18.12।।
ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਮੰਦੇ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ—ਜੋ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਤਿਆਗੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਾਰਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ।ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਕृਤਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍।।18.13।।
ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੂ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜੋ ਪੰਜ ਕਾਰਨ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ।
ਅਧਿष੍ਠਾਨਂ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰਣਂ ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਮ੍।ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਕ੍ਚੇष੍ਟਾ ਦੈਵਂ ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਮ੍।।18.14।।
ਉਹ ਹਨ: ਕਰਮ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸਰੀਰ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਕਿਰਪਾ।
ਸ਼ਰੀਰਵਾਙ੍ਮਨੋਭਿਰ੍ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਰਭਤੇ ਨਰਃ।ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਤਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ।।18.15।।
ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ, ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰੈਵਂ ਸਤਿ ਕਰ੍ਤਾਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕੇਵਲਂ ਤੁ ਯਃ।ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਕृਤਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ।।18.16।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਪੂਰਨ ਸਮਝ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਹਂਕृਤੋ ਭਾਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ।ਹਤ੍ਵਾਪਿ ਸ ਇਮਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਨ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ।।18.17।।
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।