ਇਤਿ ਗੁਹ੍ਯਤਮਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਿਦਮੁਕ੍ਤਂ ਮਯਾऽਨਘ।ਏਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृਤਕृਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤ।।15.20।।
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਅਭਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਜ੍ਞਾਨਯੋਗਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਃ। ਦਾਨਂ ਦਮਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤਪ ਆਰ੍ਜਵਮ੍।।16.1।।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ فرمایا: ਨਿਡਰਤਾ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਰਹਿਣਾ, ਦਾਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਯਗ, ਪਾਠ, ਤਪ ਤੇ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਸੋਚ—
ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤ੍ਯਾਗਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਪੈਸ਼ੁਨਮ੍।ਦਯਾ ਭੂਤੇष੍ਵਲੋਲੁਪ੍ਤ੍ਵਂ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਹ੍ਰੀਰਚਾਪਲਮ੍।।16.2।।
ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚਾਈ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਿਆਗ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਰਮੀ, ਲਜਾ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾ ਹੋਣਾ—
ਤੇਜਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧृਤਿਃ ਸ਼ੌਚਮਦ੍ਰੋਹੋ ਨਾਤਿਮਾਨਿਤਾ। ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਪਦਂ ਦੈਵੀਮਭਿਜਾਤਸ੍ਯ ਭਾਰਤ।।16.3।।
ਤਾਕਤ, ਮਾਫੀ, ਹੌਸਲਾ, ਸਫਾਈ, ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਘਮੰਡ ਨਾ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਦੈਵੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦਮ੍ਭੋ ਦਰ੍ਪੋऽਭਿਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰੋਧਃ ਪਾਰੁष੍ਯਮੇਵ ਚ।ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਚਾਭਿਜਾਤਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥ ਸਮ੍ਪਦਮਾਸੁਰੀਮ੍।।16.4।।
ਦਿਖਾਵਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮਾਣ, ਗੁੱਸਾ, ਰੁੱਖਾਪਣ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ—ਇਹ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਅਸੁਰੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
ਦੈਵੀ ਸਮ੍ਪਦ੍ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਨਿਬਨ੍ਧਾਯਾਸੁਰੀ ਮਤਾ।ਮਾ ਸ਼ੁਚਃ ਸਮ੍ਪਦਂ ਦੈਵੀਮਭਿਜਾਤੋऽਸਿ ਪਾਣ੍ਡਵ।।16.5।।
ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸੁਰੀ ਗੁਣ ਬੰਨ੍ਹਨ ਵੱਲ। ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਤੂੰ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੰਮਿਆ ਹੈਂ।
ਦ੍ਵੌ ਭੂਤਸਰ੍ਗੌ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੈਵ ਆਸੁਰ ਏਵ ਚ।ਦੈਵੋ ਵਿਸ੍ਤਰਸ਼ਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਆਸੁਰਂ ਪਾਰ੍ਥ ਮੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ।।16.6।।
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ: ਇਕ ਨੇਕ ਤੇ ਇਕ ਬੁਰੇ। ਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਬੁਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਂ ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਂ ਚ ਜਨਾ ਨ ਵਿਦੁਰਾਸੁਰਾਃ।ਨ ਸ਼ੌਚਂ ਨਾਪਿ ਚਾਚਾਰੋ ਨ ਸਤ੍ਯਂ ਤੇषੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ।।16.7।।
ਬੁਰੇ ਲੋਕ ਨਾ ਤਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਛੱਡਣ ਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਗਾ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੱਚਾਈ।
ਅਸਤ੍ਯਮਪ੍ਰਤਿष੍ਠਂ ਤੇ ਜਗਦਾਹੁਰਨੀਸ਼੍ਵਰਮ੍।ਅਪਰਸ੍ਪਰਸਮ੍ਭੂਤਂ ਕਿਮਨ੍ਯਤ੍ਕਾਮਹੈਤੁਕਮ੍।।16.8।।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਸ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਹੀ ਹੈ।
ਏਤਾਂ ਦृष੍ਟਿਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਨष੍ਟਾਤ੍ਮਾਨੋऽਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਯਃ।ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਗ੍ਰਕਰ੍ਮਾਣਃ ਕ੍ਸ਼ਯਾਯ ਜਗਤੋऽਹਿਤਾਃ।।16.9।।
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸੋਚ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੋ ਬੈਠੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਠੋਰ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਮਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੁष੍ਪੂਰਂ ਦਮ੍ਭਮਾਨਮਦਾਨ੍ਵਿਤਾਃ।ਮੋਹਾਦ੍ਗृਹੀਤ੍ਵਾਸਦ੍ਗ੍ਰਾਹਾਨ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇऽਸ਼ੁਚਿਵ੍ਰਤਾਃ।।16.10।।
ਅਤਿ ਲਾਲਚੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਫ਼ਰੇਬ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੱਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਭਟਕੇ ਹੋਏ, ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਫੜ ਕੇ, ਗੰਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਚਿਨ੍ਤਾਮਪਰਿਮੇਯਾਂ ਚ ਪ੍ਰਲਯਾਨ੍ਤਾਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ।ਕਾਮੋਪਭੋਗਪਰਮਾ ਏਤਾਵਦਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਿਚਤਾਃ।।16.11।।
ਅਣਗਿਣਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ, ਜੋ ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੇ ਹੀ ਮੁਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਦੇ ਮੌਜਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਹੀ ਹੈ।
ਆਸ਼ਾਪਾਸ਼ਸ਼ਤੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾਃ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਪਰਾਯਣਾਃ।ਈਹਨ੍ਤੇ ਕਾਮਭੋਗਾਰ੍ਥਮਨ੍ਯਾਯੇਨਾਰ੍ਥਸਞ੍ਚਯਾਨ੍।।16.12।।
ਉਮੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਮੌਜਾਂ ਲਈ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧਨ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਇਦਮਦ੍ਯ ਮਯਾ ਲਬ੍ਧਮਿਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯੇ ਮਨੋਰਥਮ੍।ਇਦਮਸ੍ਤੀਦਮਪਿ ਮੇ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਪੁਨਰ੍ਧਨਮ੍।।16.13।।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਮੁਰਾਦ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਧਨ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅਸੌ ਮਯਾ ਹਤਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਹਨਿष੍ਯੇ ਚਾਪਰਾਨਪਿ।ਈਸ਼੍ਵਰੋऽਹਮਹਂ ਭੋਗੀ ਸਿਦ੍ਧੋऽਹਂ ਬਲਵਾਨ੍ਸੁਖੀ।।16.14।।
ਉਹ ਵੈਰੀ ਮੈਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਹੀ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਭੋਗੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਫਲ ਹਾਂ, ਤਾਕਤਵਰ ਹਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।
ਆਢ੍ਯੋऽਭਿਜਨਵਾਨਸ੍ਮਿ ਕੋऽਨ੍ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਸਦृਸ਼ੋ ਮਯਾ।ਯਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਦਾਸ੍ਯਾਮਿ ਮੋਦਿष੍ਯ ਇਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਵਿਮੋਹਿਤਾਃ।।16.15।।
ਮੈਂ ਅਮੀਰ ਹਾਂ, ਉੱਚੇ ਘਰ ਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਂ ਯਗ਼ ਕਰਾਂਗਾ, ਦਾਨ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਮੌਜਾਂ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਭੁੱਲੇ, ਕਈ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ, ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ, ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸੇ, ਇੱਛਾ ਦੀਆਂ ਮੌਜਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗੰਦੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨੇਕਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਮੋਹਜਾਲਸਮਾਵृਤਾਃ।ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਃ ਕਾਮਭੋਗੇषੁ ਪਤਨ੍ਤਿ ਨਰਕੇऽਸ਼ੁਚੌ।।16.16।।
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ, ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸੇ, ਇੱਛਾ ਦੀਆਂ ਮੌਜਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗੰਦੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਭਾਵਿਤਾਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਧਨਮਾਨਮਦਾਨ੍ਵਿਤਾਃ।ਯਜਨ੍ਤੇ ਨਾਮਯਜ੍ਞੈਸ੍ਤੇ ਦਮ੍ਭੇਨਾਵਿਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍।।16.17।।
ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿਚ ਮਸਤ, ਹਠੀ, ਧਨ ਦੇ ਮਾਣ ਤੇ ਮੱਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਯਗ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫ਼ਰੇਬ ਨਾਲ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਉਲਟ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਂ ਬਲਂ ਦਰ੍ਪਂ ਕਾਮਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਚ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ।ਮਾਮਾਤ੍ਮਪਰਦੇਹੇषੁ ਪ੍ਰਦ੍ਵਿषਨ੍ਤੋऽਭ੍ਯਸੂਯਕਾਃ।।16.18।।
ਅਹੰਕਾਰ, ਤਾਕਤ, ਮਾਣ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਵੈਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਤੇ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਾਨਹਂ ਦ੍ਵਿषਤਃ ਕ੍ਰੂਰਾਨ੍ਸਂਸਾਰੇषੁ ਨਰਾਧਮਾਨ੍।ਕ੍ਸ਼ਿਪਾਮ੍ਯਜਸ੍ਰਮਸ਼ੁਭਾਨਾਸੁਰੀष੍ਵੇਵ ਯੋਨਿषੁ।।16.19।।
ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵੈਰੀ ਸਮਝਦੇ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ, ਬੁਰੀਆਂ ਕੋਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ।
ਅਸੁਰੀਂ ਯੋਨਿਮਾਪਨ੍ਨਾ ਮੂਢਾ ਜਨ੍ਮਨਿ ਜਨ੍ਮਨਿ।ਮਾਮਪ੍ਰਾਪ੍ਯੈਵ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਤਤੋ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਧਮਾਂ ਗਤਿਮ੍।।16.20।।
ਬੁਰੀਆਂ ਕੋਖਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਜਨਮੋਂ ਜਨਮ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨਰਕਸ੍ਯੇਦਂ ਦ੍ਵਾਰਂ ਨਾਸ਼ਨਮਾਤ੍ਮਨਃ।ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥਾ ਲੋਭਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍।।16.21।।
ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਲਾਲਚ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਏਤੈਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਤਮੋਦ੍ਵਾਰੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਨਰਃ।ਆਚਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤਤੋ ਯਾਤਿ ਪਰਾਂ ਗਤਿਮ੍।।16.22।।
ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕਾਮਕਾਰਤਃ।ਨ ਸ ਸਿਦ੍ਧਿਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਸੁਖਂ ਨ ਪਰਾਂ ਗਤਿਮ੍।।16.23।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਫਲਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉੱਚੀ ਮੰਜ਼ਿਲ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੇ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ।ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਧਾਨੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤੁਮਿਹਾਰ੍ਹਸਿ।।16.24।।
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਤੇ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਠੀਕ ਪਛਾਣ ਲਈ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਹੀ ਤੇਰਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚਯੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਯਜਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾऽਨ੍ਵਿਤਾਃ।ਤੇषਾਂ ਨਿष੍ਠਾ ਤੁ ਕਾ ਕृष੍ਣ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਹੋ ਰਜਸ੍ਤਮਃ।।17.1।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਰਜੋਗੁਣ ਜਾਂ ਤਮੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ?
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਦੇਹਿਨਾਂ ਸਾ ਸ੍ਵਭਾਵਜਾ।ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਰਾਜਸੀ ਚੈਵ ਤਾਮਸੀ ਚੇਤਿ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ।।17.2।।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ فرمایا: ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ, ਰਜੋਗੁਣੀ ਜਾਂ ਤਮੋਗੁਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਰੂਪਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਭਵਤਿ ਭਾਰਤ।ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਮਯੋऽਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਯੋ ਯਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਧਃ ਸ ਏਵ ਸਃ।।17.3।।
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਜਿਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ।
ਯਜਨ੍ਤੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾ ਦੇਵਾਨ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਰਾਜਸਾਃ।ਪ੍ਰੇਤਾਨ੍ਭੂਤਗਣਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਯਜਨ੍ਤੇ ਤਾਮਸਾ ਜਨਾਃ।।17.4।।
ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਹਿਤਂ ਘੋਰਂ ਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਤਪੋ ਜਨਾਃ।ਦਮ੍ਭਾਹਙ੍ਕਾਰਸਂਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕਾਮਰਾਗਬਲਾਨ੍ਵਿਤਾਃ।।17.5।।
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਦਿਖਾਵਾ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ—