ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾऽਹਮਮृਤਸ੍ਯਾਵ੍ਯਯਸ੍ਯ ਚ।ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਸ੍ਯ ਚ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸੁਖਸ੍ਯੈਕਾਨ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਚ।।14.27।।
ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਾਂ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਅਟੱਲਤਾ ਦਾ, ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸੁੱਖ ਦਾ ਵੀ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਮਧਃਸ਼ਾਖਮਸ਼੍ਵਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਵ੍ਯਯਮ੍।ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਯਸ੍ਯ ਪਰ੍ਣਾਨਿ ਯਸ੍ਤਂ ਵੇਦ ਸ ਵੇਦਵਿਤ੍।।15.1।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਸ ਅਖੰਡ ਪੀਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੇਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਧਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸृਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾ ਗੁਣਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾ ਵਿषਯਪ੍ਰਵਾਲਾਃ।ਅਧਸ਼੍ਚ ਮੂਲਾਨ੍ਯਨੁਸਨ੍ਤਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਨੁਬਨ੍ਧੀਨਿ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕੇ।।15.2।।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨ ਰੂਪਮਸ੍ਯੇਹ ਤਥੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਨਾਨ੍ਤੋ ਨ ਚਾਦਿਰ੍ਨ ਚ ਸਂਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ।ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮੇਨਂ ਸੁਵਿਰੂਢਮੂਲ ਮਸਙ੍ਗਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦृਢੇਨ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ।।15.3।।
ਇਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਨਾ ਹੀ ਆਧਾਰ। ਇਸ ਪੱਕੀ ਜੜ੍ਹ ਵਾਲੇ ਪੀਪਲ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪਦਂ ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਰ੍ਗਿਤਵ੍ਯ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਗਤਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤਿ ਭੂਯਃ।ਤਮੇਵ ਚਾਦ੍ਯਂ ਪੁਰੁषਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯੇ ਯਤਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਪੁਰਾਣੀ।।15.4।।
ਫਿਰ ਉਸ ਪਦ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਮੂਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰਵਣਾਲ਼ਾ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਮਾਨਮੋਹਾ ਜਿਤਸਙ੍ਗਦੋषਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਤ੍ਯਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਕਾਮਾਃ।ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸੁਖਦੁਃਖਸਂਜ੍ਞੈ ਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਮੂਢਾਃ ਪਦਮਵ੍ਯਯਂ ਤਤ੍।।15.5।।
ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਲਗਾਵ ਦੀ ਖਾਮੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਸਦਾ ਆਤਮ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਮੂੜੇ ਉਸ ਅਟੱਲ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਤਦ੍ਭਾਸਯਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਨ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕੋ ਨ ਪਾਵਕਃ।ਯਦ੍ਗਤ੍ਵਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਧਾਮ ਪਰਮਂ ਮਮ।।15.6।।
ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਨਾ ਅੱਗ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਸਰਵੋਚ ਥਾਂ ਹੈ।
ਮਮੈਵਾਂਸ਼ੋ ਜੀਵਲੋਕੇ ਜੀਵਭੂਤਃ ਸਨਾਤਨਃ।ਮਨਃषष੍ਠਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਥਾਨਿ ਕਰ੍षਤਿ।।15.7।।
ਮੇਰਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਦਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਚ੍ਚਾਪ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤੀਸ਼੍ਵਰਃ।ਗृਹੀਤ੍ਵੈਤਾਨਿ ਸਂਯਾਤਿ ਵਾਯੁਰ੍ਗਨ੍ਧਾਨਿਵਾਸ਼ਯਾਤ੍।।15.8।।
ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਰਸਨਂ ਘ੍ਰਾਣਮੇਵ ਚ।ਅਧਿष੍ਠਾਯ ਮਨਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵਿषਯਾਨੁਪਸੇਵਤੇ।।15.9।।
ਉਹ ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਛੂਹਣ, ਜੀਭ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਵਾਪਿ ਭੁਞ੍ਜਾਨਂ ਵਾ ਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍।ਵਿਮੂਢਾ ਨਾਨੁਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ।।15.10।।
ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਜਦ ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ, ਰਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਯਤਨ੍ਤੋ ਯੋਗਿਨਸ਼੍ਚੈਨਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍।ਯਤਨ੍ਤੋऽਪ੍ਯਕृਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨੈਨਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਚੇਤਸਃ।।15.11।।
ਜੋ ਯੋਗੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਸੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।
ਯਦਾਦਿਤ੍ਯਗਤਂ ਤੇਜੋ ਜਗਦ੍ਭਾਸਯਤੇऽਖਿਲਮ੍।ਯਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਿ ਯਚ੍ਚਾਗ੍ਨੌ ਤਤ੍ਤੇਜੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਾਮਕਮ੍।।15.12।।
ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਾਣ।
ਗਾਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਧਾਰਯਾਮ੍ਯਹਮੋਜਸਾ।ਪੁष੍ਣਾਮਿ ਚੌषਧੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸੋਮੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਰਸਾਤ੍ਮਕਃ।।15.13।।
ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਥਾਮਦਾ ਹਾਂ। ਚੰਦ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰਸ ਨਾਲ ਪਾਲਦਾ ਹਾਂ।
ਅਹਂ ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਦੇਹਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ।ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਯੁਕ੍ਤਃ ਪਚਾਮ੍ਯਨ੍ਨਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍।।15.14।।
ਮੈਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ, ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।
ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਚਾਹਂ ਹृਦਿ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟੋ ਮਤ੍ਤਃ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨਮਪੋਹਨਂ ਚ।ਵੇਦੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੈਰਹਮੇਵ ਵੇਦ੍ਯੋ ਵੇਦਾਨ੍ਤਕृਦ੍ਵੇਦਵਿਦੇਵ ਚਾਹਮ੍।।15.15।।
ਮੈਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਯਾਦ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਭੁੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।
ਦ੍ਵਾਵਿਮੌ ਪੁਰੁषੌ ਲੋਕੇ ਕ੍ਸ਼ਰਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ਰ ਏਵ ਚ।ਕ੍ਸ਼ਰਃ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਕੂਟਸ੍ਥੋऽਕ੍ਸ਼ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ।।15.16।।
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ: ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਅਨਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਮਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯੁਦਾਹृਤਃ।ਯੋ ਲੋਕਤ੍ਰਯਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਬਿਭਰ੍ਤ੍ਯਵ੍ਯਯ ਈਸ਼੍ਵਰਃ।।15.17।।
ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਬਿਨਾਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਰਮਤੀਤੋऽਹਮਕ੍ਸ਼ਰਾਦਪਿ ਚੋਤ੍ਤਮਃ।ਅਤੋऽਸ੍ਮਿ ਲੋਕੇ ਵੇਦੇ ਚ ਪ੍ਰਥਿਤਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ।।15.18।।
ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨਾਸਵੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ ਤੇ ਅਨਾਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯੋ ਮਾਮੇਵਮਸਮ੍ਮੂਢੋ ਜਾਨਾਤਿ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਮ੍।ਸ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਭਜਤਿ ਮਾਂ ਸਰ੍ਵਭਾਵੇਨ ਭਾਰਤ।।15.19।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
ਇਤਿ ਗੁਹ੍ਯਤਮਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਿਦਮੁਕ੍ਤਂ ਮਯਾऽਨਘ।ਏਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृਤਕृਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤ।।15.20।।
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਅਭਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਜ੍ਞਾਨਯੋਗਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਃ। ਦਾਨਂ ਦਮਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤਪ ਆਰ੍ਜਵਮ੍।।16.1।।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ فرمایا: ਨਿਡਰਤਾ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਰਹਿਣਾ, ਦਾਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਯਗ, ਪਾਠ, ਤਪ ਤੇ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਸੋਚ—
ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤ੍ਯਾਗਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਪੈਸ਼ੁਨਮ੍।ਦਯਾ ਭੂਤੇष੍ਵਲੋਲੁਪ੍ਤ੍ਵਂ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਹ੍ਰੀਰਚਾਪਲਮ੍।।16.2।।
ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚਾਈ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਿਆਗ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਰਮੀ, ਲਜਾ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾ ਹੋਣਾ—
ਤੇਜਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧृਤਿਃ ਸ਼ੌਚਮਦ੍ਰੋਹੋ ਨਾਤਿਮਾਨਿਤਾ। ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਪਦਂ ਦੈਵੀਮਭਿਜਾਤਸ੍ਯ ਭਾਰਤ।।16.3।।
ਤਾਕਤ, ਮਾਫੀ, ਹੌਸਲਾ, ਸਫਾਈ, ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਘਮੰਡ ਨਾ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਦੈਵੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦਮ੍ਭੋ ਦਰ੍ਪੋऽਭਿਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰੋਧਃ ਪਾਰੁष੍ਯਮੇਵ ਚ।ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਚਾਭਿਜਾਤਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥ ਸਮ੍ਪਦਮਾਸੁਰੀਮ੍।।16.4।।
ਦਿਖਾਵਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮਾਣ, ਗੁੱਸਾ, ਰੁੱਖਾਪਣ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ—ਇਹ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਅਸੁਰੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
ਦੈਵੀ ਸਮ੍ਪਦ੍ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਨਿਬਨ੍ਧਾਯਾਸੁਰੀ ਮਤਾ।ਮਾ ਸ਼ੁਚਃ ਸਮ੍ਪਦਂ ਦੈਵੀਮਭਿਜਾਤੋऽਸਿ ਪਾਣ੍ਡਵ।।16.5।।
ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸੁਰੀ ਗੁਣ ਬੰਨ੍ਹਨ ਵੱਲ। ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਤੂੰ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੰਮਿਆ ਹੈਂ।
ਦ੍ਵੌ ਭੂਤਸਰ੍ਗੌ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੈਵ ਆਸੁਰ ਏਵ ਚ।ਦੈਵੋ ਵਿਸ੍ਤਰਸ਼ਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਆਸੁਰਂ ਪਾਰ੍ਥ ਮੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ।।16.6।।
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ: ਇਕ ਨੇਕ ਤੇ ਇਕ ਬੁਰੇ। ਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਬੁਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਂ ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਂ ਚ ਜਨਾ ਨ ਵਿਦੁਰਾਸੁਰਾਃ।ਨ ਸ਼ੌਚਂ ਨਾਪਿ ਚਾਚਾਰੋ ਨ ਸਤ੍ਯਂ ਤੇषੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ।।16.7।।
ਬੁਰੇ ਲੋਕ ਨਾ ਤਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਛੱਡਣ ਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਗਾ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੱਚਾਈ।
ਅਸਤ੍ਯਮਪ੍ਰਤਿष੍ਠਂ ਤੇ ਜਗਦਾਹੁਰਨੀਸ਼੍ਵਰਮ੍।ਅਪਰਸ੍ਪਰਸਮ੍ਭੂਤਂ ਕਿਮਨ੍ਯਤ੍ਕਾਮਹੈਤੁਕਮ੍।।16.8।।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਸ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਹੀ ਹੈ।
ਏਤਾਂ ਦृष੍ਟਿਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਨष੍ਟਾਤ੍ਮਾਨੋऽਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਯਃ।ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਗ੍ਰਕਰ੍ਮਾਣਃ ਕ੍ਸ਼ਯਾਯ ਜਗਤੋऽਹਿਤਾਃ।।16.9।।
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸੋਚ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੋ ਬੈਠੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਠੋਰ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।