ਰਜੋ ਰਾਗਾਤ੍ਮਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤृष੍ਣਾਸਙ੍ਗਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍।ਤਨ੍ਨਿਬਧ੍ਨਾਤਿ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਕਰ੍ਮਸਙ੍ਗੇਨ ਦੇਹਿਨਮ੍।।14.7।।
ਰਜ ਗੁਣ ਨੂੰ ਤੂੰ ਰਾਗ ਵਾਲਾ ਸਮਝ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕੌਂਤੀ ਪੁੱਤਰ।
ਤਮਸ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਜਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮੋਹਨਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍।ਪ੍ਰਮਾਦਾਲਸ੍ਯਨਿਦ੍ਰਾਭਿਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬਧ੍ਨਾਤਿ ਭਾਰਤ।।14.8।।
ਪਰ ਤਮ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਾਵਧਾਨੀ, ਆਲਸ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸੁਖੇ ਸਞ੍ਜਯਤਿ ਰਜਃ ਕਰ੍ਮਣਿ ਭਾਰਤ।ਜ੍ਞਾਨਮਾਵृਤ੍ਯ ਤੁ ਤਮਃ ਪ੍ਰਮਾਦੇ ਸਞ੍ਜਯਤ੍ਯੁਤ।।14.9।।
ਸਤ ਗੁਣ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਰਜ ਗੁਣ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਾਰਤ; ਪਰ ਤਮ ਗੁਣ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚਾਭਿਭੂਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਭਾਰਤ।ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਮਸ਼੍ਚੈਵ ਤਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਥਾ।।14.10।।
ਜਦੋਂ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਤ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ; ਜਦੋਂ ਸਤ ਤੇ ਤਮ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਜ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਤ ਤੇ ਰਜ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਮ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਦ੍ਵਾਰੇषੁ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਪਜਾਯਤੇ।ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਾ ਤਦਾ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਵृਦ੍ਧਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯੁਤ।।14.11।।
ਜਦੋਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਸਤ ਗੁਣ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।
ਲੋਭਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰਾਰਮ੍ਭਃ ਕਰ੍ਮਣਾਮਸ਼ਮਃ ਸ੍ਪृਹਾ।ਰਜਸ੍ਯੇਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿਵृਦ੍ਧੇ ਭਰਤਰ੍षਭ।।14.12।।
ਲੋਭ, ਚਲਾਕੀ, ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਜ ਗੁਣ ਵਧਣ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ।
ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋऽਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਦੋ ਮੋਹ ਏਵ ਚ।ਤਮਸ੍ਯੇਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿਵृਦ੍ਧੇ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ।।14.13।।
ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ, ਆਲਸੀਪਣ, ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਮ ਗੁਣ ਵਧਣ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਖ।
ਯਦਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧੇ ਤੁ ਪ੍ਰਲਯਂ ਯਾਤਿ ਦੇਹਭृਤ੍।ਤਦੋਤ੍ਤਮਵਿਦਾਂ ਲੋਕਾਨਮਲਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ।।14.14।।
ਜਦੋਂ ਸਤ ਗੁਣ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਰਜਸਿ ਪ੍ਰਲਯਂ ਗਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਸਙ੍ਗਿषੁ ਜਾਯਤੇ।ਤਥਾ ਪ੍ਰਲੀਨਸ੍ਤਮਸਿ ਮੂਢਯੋਨਿषੁ ਜਾਯਤੇ।।14.15।।
ਰਜ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਤੇ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਮ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਤੇ ਮੂਰਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣਃ ਸੁਕृਤਸ੍ਯਾਹੁਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਫਲਮ੍।ਰਜਸਸ੍ਤੁ ਫਲਂ ਦੁਃਖਮਜ੍ਞਾਨਂ ਤਮਸਃ ਫਲਮ੍।।14.16।।
ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਸਤ ਗੁਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਜ ਗੁਣ ਦਾ ਫਲ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਮ ਗੁਣ ਦਾ ਫਲ ਅਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਰਜਸੋ ਲੋਭ ਏਵ ਚ।ਪ੍ਰਮਾਦਮੋਹੌ ਤਮਸੋ ਭਵਤੋऽਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਚ।।14.17।।
ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਲਚ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਤਮੋ ਤੋਂ ਸੁਸਤਤਾ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਾ ਮਧ੍ਯੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਰਾਜਸਾਃ।ਜਘਨ੍ਯਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਥਾ ਅਧੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਾਮਸਾਃ।।14.18।।
ਜੋ ਸੱਤਵ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਰਜੋ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਜੋ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨ੍ਯਂ ਗੁਣੇਭ੍ਯਃ ਕਰ੍ਤਾਰਂ ਯਦਾ ਦ੍ਰष੍ਟਾਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ।ਗੁਣੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਰਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਮਦ੍ਭਾਵਂ ਸੋऽਧਿਗਚ੍ਛਤਿ।।14.19।।
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾਨੇਤਾਨਤੀਤ੍ਯ ਤ੍ਰੀਨ੍ਦੇਹੀ ਦੇਹਸਮੁਦ੍ਭਵਾਨ੍।ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਦੁਃਖੈਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤੋऽਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ।।14.20।।
ਜੋ ਜੀਵ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਜੋ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚਕੈਰ੍ਲਿਂਗੈਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ਗੁਣਾਨੇਤਾਨਤੀਤੋ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭੋ।ਕਿਮਾਚਾਰਃ ਕਥਂ ਚੈਤਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ਗੁਣਾਨਤਿਵਰ੍ਤਤੇ।।14.21।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਚ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਂ ਚ ਮੋਹਮੇਵ ਚ ਪਾਣ੍ਡਵ।ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਨ ਨਿਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਤਿ।।14.22।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਭੁਲਾਵਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਲੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਸੀਨਵਦਾਸੀਨੋ ਗੁਣੈਰ੍ਯੋ ਨ ਵਿਚਾਲ੍ਯਤੇ।ਗੁਣਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਵ ਯੋऽਵਤਿष੍ਠਤਿ ਨੇਙ੍ਗਤੇ।।14.23।।
ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਬੈਠਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਮਦੁਃਖਸੁਖਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਸਮਲੋष੍ਟਾਸ਼੍ਮਕਾਞ੍ਚਨਃ।ਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੋ ਧੀਰਸ੍ਤੁਲ੍ਯਨਿਨ੍ਦਾਤ੍ਮਸਂਸ੍ਤੁਤਿਃ।।14.24।।
ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਤ ਤੇ ਅਪ੍ਰੀਤ, ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿੱਲੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ।
ਮਾਨਾਪਮਾਨਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਮਿਤ੍ਰਾਰਿਪਕ੍ਸ਼ਯੋਃ।ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਪਰਿਤ੍ਯਾਗੀ ਗੁਣਾਤੀਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ।।14.25।।
ਜੋ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਂ ਚ ਯੋऽਵ੍ਯਭਿਚਾਰੇਣ ਭਕ੍ਿਤਯੋਗੇਨ ਸੇਵਤੇ।ਸ ਗੁਣਾਨ੍ਸਮਤੀਤ੍ਯੈਤਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਯਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ।।14.26।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾऽਹਮਮृਤਸ੍ਯਾਵ੍ਯਯਸ੍ਯ ਚ।ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਸ੍ਯ ਚ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸੁਖਸ੍ਯੈਕਾਨ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਚ।।14.27।।
ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਾਂ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਅਟੱਲਤਾ ਦਾ, ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸੁੱਖ ਦਾ ਵੀ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਮਧਃਸ਼ਾਖਮਸ਼੍ਵਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਵ੍ਯਯਮ੍।ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਯਸ੍ਯ ਪਰ੍ਣਾਨਿ ਯਸ੍ਤਂ ਵੇਦ ਸ ਵੇਦਵਿਤ੍।।15.1।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਸ ਅਖੰਡ ਪੀਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੇਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਧਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸृਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾ ਗੁਣਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾ ਵਿषਯਪ੍ਰਵਾਲਾਃ।ਅਧਸ਼੍ਚ ਮੂਲਾਨ੍ਯਨੁਸਨ੍ਤਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਨੁਬਨ੍ਧੀਨਿ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕੇ।।15.2।।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨ ਰੂਪਮਸ੍ਯੇਹ ਤਥੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਨਾਨ੍ਤੋ ਨ ਚਾਦਿਰ੍ਨ ਚ ਸਂਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ।ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮੇਨਂ ਸੁਵਿਰੂਢਮੂਲ ਮਸਙ੍ਗਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦृਢੇਨ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ।।15.3।।
ਇਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਨਾ ਹੀ ਆਧਾਰ। ਇਸ ਪੱਕੀ ਜੜ੍ਹ ਵਾਲੇ ਪੀਪਲ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪਦਂ ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਰ੍ਗਿਤਵ੍ਯ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਗਤਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤਿ ਭੂਯਃ।ਤਮੇਵ ਚਾਦ੍ਯਂ ਪੁਰੁषਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯੇ ਯਤਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਪੁਰਾਣੀ।।15.4।।
ਫਿਰ ਉਸ ਪਦ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਮੂਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰਵਣਾਲ਼ਾ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਮਾਨਮੋਹਾ ਜਿਤਸਙ੍ਗਦੋषਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਤ੍ਯਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਕਾਮਾਃ।ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸੁਖਦੁਃਖਸਂਜ੍ਞੈ ਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਮੂਢਾਃ ਪਦਮਵ੍ਯਯਂ ਤਤ੍।।15.5।।
ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਲਗਾਵ ਦੀ ਖਾਮੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਸਦਾ ਆਤਮ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਮੂੜੇ ਉਸ ਅਟੱਲ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਤਦ੍ਭਾਸਯਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਨ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕੋ ਨ ਪਾਵਕਃ।ਯਦ੍ਗਤ੍ਵਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਧਾਮ ਪਰਮਂ ਮਮ।।15.6।।
ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਨਾ ਅੱਗ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਸਰਵੋਚ ਥਾਂ ਹੈ।
ਮਮੈਵਾਂਸ਼ੋ ਜੀਵਲੋਕੇ ਜੀਵਭੂਤਃ ਸਨਾਤਨਃ।ਮਨਃषष੍ਠਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਥਾਨਿ ਕਰ੍षਤਿ।।15.7।।
ਮੇਰਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਦਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਚ੍ਚਾਪ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤੀਸ਼੍ਵਰਃ।ਗृਹੀਤ੍ਵੈਤਾਨਿ ਸਂਯਾਤਿ ਵਾਯੁਰ੍ਗਨ੍ਧਾਨਿਵਾਸ਼ਯਾਤ੍।।15.8।।
ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਰਸਨਂ ਘ੍ਰਾਣਮੇਵ ਚ।ਅਧਿष੍ਠਾਯ ਮਨਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵਿषਯਾਨੁਪਸੇਵਤੇ।।15.9।।
ਉਹ ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਛੂਹਣ, ਜੀਭ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।