ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍।ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਤੋਨ੍ਯਥਾ।।13.12।।
ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਸੱਚ ਦੀ ਮੂਲ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।
ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ।ਅਨਾਦਿਮਤ੍ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨ ਸਤ੍ਤਨ੍ਨਾਸਦੁਚ੍ਯਤੇ।।13.13।।
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਮੇਰਾ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਅਸਤ।
ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਤੋऽਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍।ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ।।13.14।।
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੁਣਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍।ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਭृਚ੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਗੁਣਭੋਕ੍ਤृ ਚ।।13.15।।
ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਂਭ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਵੀ ਹੈ।
ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਨਾਮਚਰਂ ਚਰਮੇਵ ਚ।ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਚਾਨ੍ਤਿਕੇ ਚ ਤਤ੍।।13.16।।
ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਚੱਲਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਡੋਲ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਸੁਖਮ ਹੈ ਕਿ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਦੂਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨੇੜੇ ਵੀ।
ਅਵਿਭਕ੍ਤਂ ਚ ਭੂਤੇषੁ ਵਿਭਕ੍ਤਮਿਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍।ਭੂਤਭਰ੍ਤृ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਗ੍ਰਸਿष੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣੁ ਚ।।13.17।।
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਪਿ ਤਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮੁਚ੍ਯਤੇ।ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਠਿਤਮ੍।।13.18।।
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸਤਃ।ਮਦ੍ਭਕ੍ਤ ਏਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਮਦ੍ਭਾਵਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ।।13.19।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਂ ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯਨਾਦੀ ਉਭਾਵਪਿ।ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਂਭਵਾਨ੍।।13.20।।
ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੋਵੇਂ ਅਜੋਕੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਗੁਣ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਕਰ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ।ਪੁਰੁषਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਂ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ।।13.21।।
ਕਿਸੇ ਕੰਮ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਾ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਥੋ ਹਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਜਾਨ੍ਗੁਣਾਨ੍।ਕਾਰਣਂ ਗੁਣਸਙ੍ਗੋऽਸ੍ਯ ਸਦਸਦ੍ਯੋਨਿਜਨ੍ਮਸੁ।।13.22।।
ਆਤਮਾ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਹੀ ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਉਪਦ੍ਰष੍ਟਾऽਨੁਮਨ੍ਤਾ ਚ ਭਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ।ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਚਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਰੁषਃ ਪਰਃ।।13.23।।
ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਡਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯ ਏਵਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚ ਗੁਣੈਃਸਹ।ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨੋऽਪਿ ਨ ਸ ਭੂਯੋऽਭਿਜਾਯਤੇ।।13.24।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ, ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ।ਅਨ੍ਯੇ ਸਾਂਖ੍ਯੇਨ ਯੋਗੇਨ ਕਰ੍ਮਯੋਗੇਨ ਚਾਪਰੇ।।13.25।।
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਮਜਾਨਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾऽਨ੍ਯੇਭ੍ਯ ਉਪਾਸਤੇ।ਤੇऽਪਿ ਚਾਤਿਤਰਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਰਾਯਣਾਃ।।13.26।।
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ, ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਤ੍ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍।ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਭਰਤਰ੍षਭ।।13.27।।
ਹੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਧੀਆ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੀਵ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਸਮਂ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍।ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਸ੍ਵਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ।।13.28।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾਸਵੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਮਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍।ਨ ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਤਤੋ ਯਾਤਿ ਪਰਾਂ ਗਤਿਮ੍।।13.29।।
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯੈਵ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ।ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥਾऽऽਤ੍ਮਾਨਮਕਰ੍ਤਾਰਂ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ।।13.30।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਭੂਤਪृਥਗ੍ਭਾਵਮੇਕਸ੍ਥਮਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ।ਤਤ ਏਵ ਚ ਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾ।।13.31।।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਇਕ ਹੀ ਥਾਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਥੋਂ ਹੀ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਯਮਵ੍ਯਯਃ।ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੋऽਪਿ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਨ ਕਰੋਤਿ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ।।13.32।।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਅਜੋਕਾ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਇਹ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਦਾਕਾਸ਼ਂ ਨੋਪਲਿਪ੍ਯਤੇ।ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਹੇ ਤਥਾऽऽਤ੍ਮਾ ਨੋਪਲਿਪ੍ਯਤੇ।।13.33।।
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤ੍ਯੇਕਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਲੋਕਮਿਮਂ ਰਵਿਃ।ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੀ ਤਥਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਭਾਰਤ।।13.34।।
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੂਰਜ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਪੂਰਾ ਖੇਤਰ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰੇਵਮਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ।ਭੂਤਪ੍ਰਕृਤਿਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਯੇ ਵਿਦੁਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਤੇ ਪਰਮ੍।।13.35।।
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚਪਰਂ ਭੂਯਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜ੍ਞਾਨਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍।ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਨਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਰਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਿਤੋ ਗਤਾਃ।।14.1।।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ فرمایا: ਹੁਣ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਇਥੋਂ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
ਇਦਂ ਜ੍ਞਾਨਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਮਮ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮਾਗਤਾਃ।ਸਰ੍ਗੇऽਪਿ ਨੋਪਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਲਯੇ ਨ ਵ੍ਯਥਨ੍ਤਿ ਚ।।14.2।।
ਇਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦੇ।
ਮਮ ਯੋਨਿਰ੍ਮਹਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਰ੍ਭਂ ਦਧਾਮ੍ਯਹਮ੍।ਸਂਭਵਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਤਤੋ ਭਵਤਿ ਭਾਰਤ।।14.3।।
ਮੇਰੀ ਜੋ ਕੋਖ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬੀਜ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਯੋਨਿषੁ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਮੂਰ੍ਤਯਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਾਃ।ਤਾਸਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਹਦ੍ਯੋਨਿਰਹਂ ਬੀਜਪ੍ਰਦਃ ਪਿਤਾ।।14.4।।
ਹੇ ਕੌਂਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਿਉਂ ਹਾਂ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮ ਇਤਿ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਂਭਵਾਃ।ਨਿਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਦੇਹੇ ਦੇਹਿਨਮਵ੍ਯਯਮ੍।।14.5।।
ਸਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਇਹ ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਮਲਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮਨਾਮਯਮ੍।ਸੁਖਸਙ੍ਗੇਨ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਜ੍ਞਾਨਸਙ੍ਗੇਨ ਚਾਨਘ।।14.6।।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਤ ਗੁਣ ਸੁੱਚਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।