ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚਇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ।ਏਤਦ੍ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦਃ।।13.2।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਰੀਰ 'ਖੇਤਰ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ 'ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਚਾਪਿ ਮਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇषੁ ਭਾਰਤ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਤ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਤਂ ਮਮ।।13.3।।
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ। ਖੇਤਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ—ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਯਚ੍ਚ ਯਾਦृਕ੍ ਚ ਯਦ੍ਵਿਕਾਰਿ ਯਤਸ਼੍ਚ ਯਤ੍।ਸ ਚ ਯੋ ਯਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਾਸੇਨ ਮੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ।।13.4।।
ਖੇਤਰ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲ, ਕਿੱਥੋਂ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ऋषਿਭਿਰ੍ਬਹੁਧਾ ਗੀਤਂ ਛਨ੍ਦੋਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਪृਥਕ੍।ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰਪਦੈਸ਼੍ਚੈਵ ਹੇਤੁਮਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਿਚਤੈਃ।।13.5।।
ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਪੱਕੀ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
ਮਹਾਭੂਤਾਨ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵ ਚ।ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਦਸ਼ੈਕਂ ਚ ਪਞ੍ਚ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਾਃ।।13.6।।
ਪੰਜ ਤੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸਥਾ, ਦੱਸ ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੇ ਇੱਕ ਮਨ, ਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ।
ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇषਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਸਙ੍ਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਨਾਧृਤਿਃ।ਏਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸੇਨ ਸਵਿਕਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍।।13.7।।
ਚਾਹ, ਨਫ਼ਰਤ, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੋੜ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਮਾਨਿਤ੍ਵਮਦਮ੍ਭਿਤ੍ਵਮਹਿਂਸਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਰ੍ਜਵਮ੍।ਆਚਾਰ੍ਯੋਪਾਸਨਂ ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ।।13.8।।
ਨਿਮਰਤਾ, ਸਚਾਈ, ਅਹਿੰਸਾ, ਧੀਰਜ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਉ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸੁਚੱਜ, ਡੋਲ੍ਹਣ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਨਹਙ੍ਕਾਰ ਏਵ ਚ।ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਦੁਃਖਦੋषਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍।।13.9।।
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਘਾਟ, ਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ।
ਅਸਕ੍ਿਤਰਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਗृਹਾਦਿषੁ।ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਸਮਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਿष੍ਟਾਨਿष੍ਟੋਪਪਤ੍ਤਿषੁ।।13.10।।
ਅਸਕਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੱਖਣਾ।
ਮਯਿ ਚਾਨਨ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭਕ੍ਿਤਰਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀ।ਵਿਵਿਕ੍ਤਦੇਸ਼ਸੇਵਿਤ੍ਵਮਰਤਿਰ੍ਜਨਸਂਸਦਿ।।13.11।।
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਿਰਲੇਪ ਜੋੜ ਕੇ, ਟੁੱਟਣ ਨਾ ਵਾਲੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ, ਇਕੱਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾ ਲਾਉਣਾ।
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍।ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਤੋਨ੍ਯਥਾ।।13.12।।
ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਸੱਚ ਦੀ ਮੂਲ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।
ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ।ਅਨਾਦਿਮਤ੍ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨ ਸਤ੍ਤਨ੍ਨਾਸਦੁਚ੍ਯਤੇ।।13.13।।
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਮੇਰਾ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਅਸਤ।
ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਤੋऽਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍।ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ।।13.14।।
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੁਣਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍।ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਭृਚ੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਗੁਣਭੋਕ੍ਤृ ਚ।।13.15।।
ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਂਭ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਵੀ ਹੈ।
ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਨਾਮਚਰਂ ਚਰਮੇਵ ਚ।ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਚਾਨ੍ਤਿਕੇ ਚ ਤਤ੍।।13.16।।
ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਚੱਲਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਡੋਲ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਸੁਖਮ ਹੈ ਕਿ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਦੂਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨੇੜੇ ਵੀ।
ਅਵਿਭਕ੍ਤਂ ਚ ਭੂਤੇषੁ ਵਿਭਕ੍ਤਮਿਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍।ਭੂਤਭਰ੍ਤृ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਗ੍ਰਸਿष੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣੁ ਚ।।13.17।।
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਪਿ ਤਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮੁਚ੍ਯਤੇ।ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਠਿਤਮ੍।।13.18।।
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸਤਃ।ਮਦ੍ਭਕ੍ਤ ਏਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਮਦ੍ਭਾਵਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ।।13.19।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਂ ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯਨਾਦੀ ਉਭਾਵਪਿ।ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਂਭਵਾਨ੍।।13.20।।
ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੋਵੇਂ ਅਜੋਕੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਗੁਣ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਕਰ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ।ਪੁਰੁषਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਂ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ।।13.21।।
ਕਿਸੇ ਕੰਮ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਾ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਥੋ ਹਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਜਾਨ੍ਗੁਣਾਨ੍।ਕਾਰਣਂ ਗੁਣਸਙ੍ਗੋऽਸ੍ਯ ਸਦਸਦ੍ਯੋਨਿਜਨ੍ਮਸੁ।।13.22।।
ਆਤਮਾ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਹੀ ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਉਪਦ੍ਰष੍ਟਾऽਨੁਮਨ੍ਤਾ ਚ ਭਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ।ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਚਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਰੁषਃ ਪਰਃ।।13.23।।
ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਡਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯ ਏਵਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚ ਗੁਣੈਃਸਹ।ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨੋऽਪਿ ਨ ਸ ਭੂਯੋऽਭਿਜਾਯਤੇ।।13.24।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ, ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ।ਅਨ੍ਯੇ ਸਾਂਖ੍ਯੇਨ ਯੋਗੇਨ ਕਰ੍ਮਯੋਗੇਨ ਚਾਪਰੇ।।13.25।।
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਮਜਾਨਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾऽਨ੍ਯੇਭ੍ਯ ਉਪਾਸਤੇ।ਤੇऽਪਿ ਚਾਤਿਤਰਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਰਾਯਣਾਃ।।13.26।।
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ, ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਤ੍ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍।ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਭਰਤਰ੍षਭ।।13.27।।
ਹੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਧੀਆ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੀਵ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਸਮਂ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍।ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਸ੍ਵਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ।।13.28।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾਸਵੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਮਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍।ਨ ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਤਤੋ ਯਾਤਿ ਪਰਾਂ ਗਤਿਮ੍।।13.29।।
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯੈਵ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ।ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥਾऽऽਤ੍ਮਾਨਮਕਰ੍ਤਾਰਂ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ।।13.30।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਭੂਤਪृਥਗ੍ਭਾਵਮੇਕਸ੍ਥਮਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ।ਤਤ ਏਵ ਚ ਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾ।।13.31।।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਇਕ ਹੀ ਥਾਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਥੋਂ ਹੀ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।