ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਮਭ੍ਯਾਸਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ।ਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗਸ੍ਤ੍ਯਾਗਾਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਰਨਨ੍ਤਰਮ੍।।12.12।।
ਅਭਿਆਸ ਨਾਲੋਂ ਗਿਆਨ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਧਿਆਨ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਫਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਅਦ੍ਵੇष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਮੈਤ੍ਰਃ ਕਰੁਣ ਏਵ ਚ।ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰਃ ਸਮਦੁਃਖਸੁਖਃ ਕ੍ਸ਼ਮੀ।।12.13।।
ਜੋ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—
ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਃ ਸਤਤਂ ਯੋਗੀ ਯਤਾਤ੍ਮਾ ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਃ।ਮਯ੍ਯਰ੍ਪਿਤਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯੋ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਸ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ।।12.14।।
ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਲੋਕੋ ਲੋਕਾਨ੍ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਚ ਯਃ।ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਭਯੋਦ੍ਵੇਗੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯਃ ਸ ਚ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ।।12.15।।
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਕਰਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ, ਈਰਖਾ, ਡਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਅਨਪੇਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ ਉਦਾਸੀਨੋ ਗਤਵ੍ਯਥਃ।ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਪਰਿਤ੍ਯਾਗੀ ਯੋ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਸ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ।।12.16।।
ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਚੁਸਤ ਹੈ, ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਯੋ ਨ ਹृष੍ਯਤਿ ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ ਨ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਤਿ।ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਪਰਿਤ੍ਯਾਗੀ ਭਕ੍ਿਤਮਾਨ੍ਯਃ ਸ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ।।12.17।।
ਜੋ ਨਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਲਾਲਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਸਮਃ ਸ਼ਤ੍ਰੌ ਚ ਮਿਤ੍ਰੇ ਚ ਤਥਾ ਮਾਨਾਪਮਾਨਯੋਃ।ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਸੁਖਦੁਃਖੇषੁ ਸਮਃ ਸਙ੍ਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ।।12.18।।
ਉਹ ਦੋਸਤ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਦਾ ਮਨ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੁਲ੍ਯਨਿਨ੍ਦਾਸ੍ਤੁਤਿਰ੍ਮੌਨੀ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟੋ ਯੇਨਕੇਨਚਿਤ੍।ਅਨਿਕੇਤਃ ਸ੍ਥਿਰਮਤਿਰ੍ਭਕ੍ਿਤਮਾਨ੍ਮੇ ਪ੍ਰਿਯੋ ਨਰਃ।।12.19।।
ਉਹ ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਯੇ ਤੁ ਧਰ੍ਮ੍ਯਾਮृਤਮਿਦਂ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਪਰ੍ਯੁਪਾਸਤੇ।ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾ ਮਤ੍ਪਰਮਾ ਭਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇऽਤੀਵ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਾਃ।।12.20।।
ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਮਰ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਂ ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਮੇਵ ਚ। ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚ ਕੇਸ਼ਵ।।13.1।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚਇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ।ਏਤਦ੍ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦਃ।।13.2।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਰੀਰ 'ਖੇਤਰ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ 'ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਚਾਪਿ ਮਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇषੁ ਭਾਰਤ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਤ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਤਂ ਮਮ।।13.3।।
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ। ਖੇਤਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ—ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਯਚ੍ਚ ਯਾਦृਕ੍ ਚ ਯਦ੍ਵਿਕਾਰਿ ਯਤਸ਼੍ਚ ਯਤ੍।ਸ ਚ ਯੋ ਯਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਾਸੇਨ ਮੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ।।13.4।।
ਖੇਤਰ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲ, ਕਿੱਥੋਂ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ऋषਿਭਿਰ੍ਬਹੁਧਾ ਗੀਤਂ ਛਨ੍ਦੋਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਪृਥਕ੍।ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰਪਦੈਸ਼੍ਚੈਵ ਹੇਤੁਮਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਿਚਤੈਃ।।13.5।।
ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਪੱਕੀ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
ਮਹਾਭੂਤਾਨ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵ ਚ।ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਦਸ਼ੈਕਂ ਚ ਪਞ੍ਚ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਾਃ।।13.6।।
ਪੰਜ ਤੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸਥਾ, ਦੱਸ ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੇ ਇੱਕ ਮਨ, ਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ।
ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇषਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਸਙ੍ਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਨਾਧृਤਿਃ।ਏਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸੇਨ ਸਵਿਕਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍।।13.7।।
ਚਾਹ, ਨਫ਼ਰਤ, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੋੜ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਮਾਨਿਤ੍ਵਮਦਮ੍ਭਿਤ੍ਵਮਹਿਂਸਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਰ੍ਜਵਮ੍।ਆਚਾਰ੍ਯੋਪਾਸਨਂ ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ।।13.8।।
ਨਿਮਰਤਾ, ਸਚਾਈ, ਅਹਿੰਸਾ, ਧੀਰਜ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਉ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸੁਚੱਜ, ਡੋਲ੍ਹਣ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਨਹਙ੍ਕਾਰ ਏਵ ਚ।ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਦੁਃਖਦੋषਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍।।13.9।।
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਘਾਟ, ਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ।
ਅਸਕ੍ਿਤਰਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਗृਹਾਦਿषੁ।ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਸਮਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਿष੍ਟਾਨਿष੍ਟੋਪਪਤ੍ਤਿषੁ।।13.10।।
ਅਸਕਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੱਖਣਾ।
ਮਯਿ ਚਾਨਨ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭਕ੍ਿਤਰਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀ।ਵਿਵਿਕ੍ਤਦੇਸ਼ਸੇਵਿਤ੍ਵਮਰਤਿਰ੍ਜਨਸਂਸਦਿ।।13.11।।
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਿਰਲੇਪ ਜੋੜ ਕੇ, ਟੁੱਟਣ ਨਾ ਵਾਲੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ, ਇਕੱਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾ ਲਾਉਣਾ।
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍।ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਤੋਨ੍ਯਥਾ।।13.12।।
ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਸੱਚ ਦੀ ਮੂਲ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।
ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ।ਅਨਾਦਿਮਤ੍ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨ ਸਤ੍ਤਨ੍ਨਾਸਦੁਚ੍ਯਤੇ।।13.13।।
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਮੇਰਾ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਅਸਤ।
ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਤੋऽਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍।ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ।।13.14।।
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੁਣਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍।ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਭृਚ੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਗੁਣਭੋਕ੍ਤृ ਚ।।13.15।।
ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਂਭ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਵੀ ਹੈ।
ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਨਾਮਚਰਂ ਚਰਮੇਵ ਚ।ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਚਾਨ੍ਤਿਕੇ ਚ ਤਤ੍।।13.16।।
ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਚੱਲਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਡੋਲ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਸੁਖਮ ਹੈ ਕਿ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਦੂਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨੇੜੇ ਵੀ।
ਅਵਿਭਕ੍ਤਂ ਚ ਭੂਤੇषੁ ਵਿਭਕ੍ਤਮਿਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍।ਭੂਤਭਰ੍ਤृ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਗ੍ਰਸਿष੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣੁ ਚ।।13.17।।
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਪਿ ਤਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮੁਚ੍ਯਤੇ।ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਠਿਤਮ੍।।13.18।।
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸਤਃ।ਮਦ੍ਭਕ੍ਤ ਏਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਮਦ੍ਭਾਵਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ।।13.19।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਂ ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯਨਾਦੀ ਉਭਾਵਪਿ।ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਂਭਵਾਨ੍।।13.20।।
ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੋਵੇਂ ਅਜੋਕੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਗੁਣ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਕਰ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ।ਪੁਰੁषਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਂ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ।।13.21।।
ਕਿਸੇ ਕੰਮ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਾ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।