ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਕਿਂ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਿਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਕਿਂ ਕਰ੍ਮ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮ। ਅਧਿਭੂਤਂ ਚ ਕਿਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਧਿਦੈਵਂ ਕਿਮੁਚ੍ਯਤੇ।।8.1।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੁਰਖ, ਕਰਮ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰਮ ਤੱਤ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰਮ ਤੱਤ ਕਿਹੜਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਅਧਿਯਜ੍ਞਃ ਕਥਂ ਕੋऽਤ੍ਰ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਮਧੁਸੂਦਨ। ਪ੍ਰਯਾਣਕਾਲੇ ਚ ਕਥਂ ਜ੍ਞੇਯੋऽਸਿ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਭਿਃ।।8.2।।
ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਯਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰਮ ਤੱਤ ਕੌਣ ਹੈ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਂ ਸ੍ਵਭਾਵੋऽਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਭੂਤਭਾਵੋਦ੍ਭਵਕਰੋ ਵਿਸਰ੍ਗਃ ਕਰ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ।।8.3।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਆਤਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਕਰਮ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਭੂਤਂ ਕ੍ਸ਼ਰੋ ਭਾਵਃ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚਾਧਿਦੈਵਤਮ੍। ਅਧਿਯਜ੍ਞੋऽਹਮੇਵਾਤ੍ਰ ਦੇਹੇ ਦੇਹਭृਤਾਂ ਵਰ।।8.4।।
ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਤੇ ਹੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਯਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰਮ ਤੱਤ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ।
ਅਨ੍ਤਕਾਲੇ ਚ ਮਾਮੇਵ ਸ੍ਮਰਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਲੇਵਰਮ੍। ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸ ਮਦ੍ਭਾਵਂ ਯਾਤਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ।।8.5।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਯਂ ਯਂ ਵਾਪਿ ਸ੍ਮਰਨ੍ਭਾਵਂ ਤ੍ਯਜਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਲੇਵਰਮ੍। ਤਂ ਤਮੇਵੈਤਿ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਸਦਾ ਤਦ੍ਭਾਵਭਾਵਿਤਃ।।8.6।।
ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜੀ ਜਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕਾਲੇषੁ ਮਾਮਨੁਸ੍ਮਰ ਯੁਧ੍ਯ ਚ। ਮਯ੍ਯਰ੍ਪਿਤਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਾਮੇਵੈष੍ਯਸ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍।।8.7।।
ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਤੇ ਲੜਾਈ ਵੀ ਕਰ; ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਂ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਅਭ੍ਯਾਸਯੋਗਯੁਕ੍ਤੇਨ ਚੇਤਸਾ ਨਾਨ੍ਯਗਾਮਿਨਾ। ਪਰਮਂ ਪੁਰੁषਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਯਾਤਿ ਪਾਰ੍ਥਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯਨ੍।।8.8।।
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਅਭਿਆਸ ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਵਿਂ ਪੁਰਾਣਮਨੁਸ਼ਾਸਿਤਾਰ ਮਣੋਰਣੀਯਾਂਸਮਨੁਸ੍ਮਰੇਦ੍ਯਃ। ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਧਾਤਾਰਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਰੂਪ ਮਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਂ ਤਮਸਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍।।8.9।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਕਵੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਸਭ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ਕ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਅਕਲਪਿਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਪ੍ਰਯਾਣਕਾਲੇ ਮਨਸਾऽਚਲੇਨ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਯੋਗਬਲੇਨ ਚੈਵ। ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਣਮਾਵੇਸ਼੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ ਤਂ ਪਰਂ ਪੁਰੁषਮੁਪੈਤਿ ਦਿਵ੍ਯਮ੍।।8.10।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਅਡੋਲ ਮਨ, ਭਗਤੀ, ਯੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਭੌਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਵੇਦਵਿਦੋ ਵਦਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਯਦ੍ਯਤਯੋ ਵੀਤਰਾਗਾਃ। ਯਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਚਰਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤੇ ਪਦਂ ਸਂਗ੍ਰਹੇਣ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ।।8.11।।
ਜਿਸ ਅਟੱਲ ਪਦ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਯਤੀ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਸਰ੍ਵਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਸਂਯਮ੍ਯ ਮਨੋ ਹृਦਿ ਨਿਰੁਧ੍ਯ ਚ। ਮੂਰ੍ਧ੍ਨ੍ਯਾਧਾਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਮਾਸ੍ਥਿਤੋ ਯੋਗਧਾਰਣਾਮ੍।।8.12।।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਓਮਿਤ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵ੍ਯਾਹਰਨ੍ਮਾਮਨੁਸ੍ਮਰਨ੍। ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਤ੍ਯਜਨ੍ਦੇਹਂ ਸ ਯਾਤਿ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍।।8.13।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ 'ਓਂ' ਇਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਚਾਰ ਕੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਯਚੇਤਾਃ ਸਤਤਂ ਯੋ ਮਾਂ ਸ੍ਮਰਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ। ਤਸ੍ਯਾਹਂ ਸੁਲਭਃ ਪਾਰ੍ਥ ਨਿਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ।।8.14।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਲਭ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਮੁਪੇਤ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮ ਦੁਃਖਾਲਯਮਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍। ਨਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਂ ਪਰਮਾਂ ਗਤਾਃ।।8.15।।
ਜੋ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਇਸ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰੇ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਜਨਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਚੀ ਸਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਭੁਵਨਾਲ੍ਲੋਕਾਃ ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤਿਨੋऽਰ੍ਜੁਨ। ਮਾਮੁਪੇਤ੍ਯ ਤੁ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ।।8.16।।
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਮਰਨ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
ਸਹਸ੍ਰਯੁਗਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਹਰ੍ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਿਦੁਃ। ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤਾਂ ਤੇऽਹੋਰਾਤ੍ਰਵਿਦੋ ਜਨਾਃ।।8.17।।
ਜੋ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤ੍ਯਹਰਾਗਮੇ। ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਗਮੇ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰੈਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸਂਜ੍ਞਕੇ।।8.18।।
ਜਦ ਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਉਸੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਃ ਸ ਏਵਾਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ। ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਗਮੇऽਵਸ਼ਃ ਪਾਰ੍ਥ ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯਹਰਾਗਮੇ।।8.19।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹੀ ਜੀਵ ਜਥਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ ਆਉਣ 'ਤੇ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਭਾਵੋऽਨ੍ਯੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਸਨਾਤਨਃ। ਯਃ ਸ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਸੁ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ।।8.20।।
ਉਸ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਪ੍ਰਗਟ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੋऽਕ੍ਸ਼ਰ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਮਾਹੁਃ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍। ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਧਾਮ ਪਰਮਂ ਮਮ।।8.21।।
ਉਸ ਅਪ੍ਰਗਟ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਘਰ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਃ ਸ ਪਰਃ ਪਾਰ੍ਥ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਲਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਨਨ੍ਯਯਾ। ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਤਤਮ੍।।8.22।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਖ ਕੇਵਲ ਨਿਰਲੇਪ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਕਾਲੇ ਤ੍ਵਨਾਵृਤ੍ਤਿਮਾਵृਤ੍ਤਿਂ ਚੈਵ ਯੋਗਿਨਃ। ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਂ ਕਾਲਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਭਰਤਰ੍षਭ।।8.23।।
ਹੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਯੋਗੀ ਇਥੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਹਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ षਣ੍ਮਾਸਾ ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋ ਜਨਾਃ।।8.24।।
ਅੱਗ, ਰੋਸ਼ਨੀ, ਦਿਨ, ਸੁਕਲ ਪੱਖ, ਉੱਤਰੀਆਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਧੂਮੋ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤਥਾ ਕृष੍ਣਃ षਣ੍ਮਾਸਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਮਸਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ।।8.25।।
ਧੂੰਆਂ, ਰਾਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ, ਦੱਖਣੀਆਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਯੋਗੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣੇ ਗਤੀ ਹ੍ਯੇਤੇ ਜਗਤਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੇ ਮਤੇ। ਏਕਯਾ ਯਾਤ੍ਯਨਾਵृਤ੍ਤਿਮਨ੍ਯਯਾऽऽਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ।।8.26।।
ਇਹ ਦੋ ਰਾਹ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਕਾਲਾ, ਜਗਤ ਲਈ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਦੂਜੇ ਰਾਹ ਤੇ ਆ ਕੇ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨੈਤੇ ਸृਤੀ ਪਾਰ੍ਥ ਜਾਨਨ੍ਯੋਗੀ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕਾਲੇषੁ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਾਰ੍ਜੁਨ।।8.27।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਹ ਦੋ ਰਾਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹੁ।
ਵੇਦੇषੁ ਯਜ੍ਞੇषੁ ਤਪਃਸੁ ਚੈਵ ਦਾਨੇषੁ ਯਤ੍ਪੁਣ੍ਯਫਲਂ ਪ੍ਰਦਿष੍ਟਮ੍। ਅਤ੍ਯੇਤਿ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਯੋਗੀ ਪਰਂ ਸ੍ਥਾਨਮੁਪੈਤਿ ਚਾਦ੍ਯਮ੍।।8.28।।
ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਵੇਦਾਂ, ਯੱਗਾਂ, ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮ ਆਦਿ ਟਿਕਾਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਇਦਂ ਤੁ ਤੇ ਗੁਹ੍ਯਤਮਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨਸੂਯਵੇ। ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਸਹਿਤਂ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼੍ਯਸੇऽਸ਼ੁਭਾਤ੍।।9.1।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁੱਝ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਨਿਰਵੈਰ ਹੈਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਰਾਜਵਿਦ੍ਯਾ ਰਾਜਗੁਹ੍ਯਂ ਪਵਿਤ੍ਰਮਿਦਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਵਗਮਂ ਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਸੁਸੁਖਂ ਕਰ੍ਤੁਮਵ੍ਯਯਮ੍।।9.2।।
ਇਹ ਰਾਜ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਰਾਜ ਗੁੱਝ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਕ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ।