ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਤृਪ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਕੂਟਸ੍ਥੋ ਵਿਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਸਮਲੋष੍ਟਾਸ਼੍ਮਕਾਞ੍ਚਨਃ।।6.8।।
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਸੁਹृਨ੍ਮਿਤ੍ਰਾਰ੍ਯੁਦਾਸੀਨਮਧ੍ਯਸ੍ਥਦ੍ਵੇष੍ਯਬਨ੍ਧੁषੁ। ਸਾਧੁष੍ਵਪਿ ਚ ਪਾਪੇषੁ ਸਮਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ।।6.9।।
ਜੋ ਮਿੱਤਰ, ਸੱਜਣ, ਦੁਸ਼ਮਣ, ਉੱਤਰਦਾਇਤ, ਮੱਧਸਥ, ਵੈਰੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਸਮਾਨ ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਯੋਗੀ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸਤਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਰਹਸਿ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਏਕਾਕੀ ਯਤਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰਾਸ਼ੀਰਪਰਿਗ੍ਰਹਃ।।6.10।।
ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਸੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਮਾਲਕੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜੇ।
ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਰਮਾਸਨਮਾਤ੍ਮਨਃ। ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਂ ਨਾਤਿਨੀਚਂ ਚੈਲਾਜਿਨਕੁਸ਼ੋਤ੍ਤਰਮ੍।।6.11।।
ਸਾਫ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪੱਕਾ ਆਸਨ ਲਾਏ, ਜੋ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਪੜਾ, ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਹੋਣ।
ਤਤ੍ਰੈਕਾਗ੍ਰਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਤਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਿਯਃ। ਉਪਵਿਸ਼੍ਯਾਸਨੇ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗਮਾਤ੍ਮਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ।।6.12।।
ਉਥੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
ਸਮਂ ਕਾਯਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਧਾਰਯਨ੍ਨਚਲਂ ਸ੍ਥਿਰਃ। ਸਂਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਂ ਸ੍ਵਂ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਾਨਵਲੋਕਯਨ੍।।6.13।।
ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰੱਖੇ, ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੇ ਆਗੇ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖੇ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਗਤਭੀਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਵ੍ਰਤੇ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਮਨਃ ਸਂਯਮ੍ਯ ਮਚ੍ਚਿਤ੍ਤੋ ਯੁਕ੍ਤ ਆਸੀਤ ਮਤ੍ਪਰਃ।।6.14।।
ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ ਦੇ ਨੇਮ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੈਠੇ।
ਯੁਞ੍ਜਨ੍ਨੇਵਂ ਸਦਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਯੋਗੀ ਨਿਯਤਮਾਨਸਃ। ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਪਰਮਾਂ ਮਤ੍ਸਂਸ੍ਥਾਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ।।6.15।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਟਿਕਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਯਸ਼੍ਨਤਸ੍ਤੁ ਯੋਗੋऽਸ੍ਤਿ ਨ ਚੈਕਾਨ੍ਤਮਨਸ਼੍ਨਤਃ। ਨ ਚਾਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਨੈਵ ਚਾਰ੍ਜੁਨ।।6.16।।
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੌਂਦਾ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
ਯੁਕ੍ਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਚੇष੍ਟਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਸੁ। ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਬੋਧਸ੍ਯ ਯੋਗੋ ਭਵਤਿ ਦੁਃਖਹਾ।।6.17।।
ਜੋ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਚਲਣ-ਫਿਰਣ, ਕਰਮਾਂ, ਸੌਣ ਤੇ ਜਾਗਣ ਵਿਚ ਮਿਆਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਵਿਨਿਯਤਂ ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ ਸਰ੍ਵਕਾਮੇਭ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਤਦਾ।।6.18।।
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਨਿਵਾਤਸ੍ਥੋ ਨੇਙ੍ਗਤੇ ਸੋਪਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਯੋਗਿਨੋ ਯਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯੁਞ੍ਜਤੋ ਯੋਗਮਾਤ੍ਮਨਃ।।6.19।।
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਉਸ ਯੋਗੀ ਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰੋਪਰਮਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯੋਗਸੇਵਯਾ। ਯਤ੍ਰ ਚੈਵਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਤੁष੍ਯਤਿ।।6.20।।
ਜਦੋਂ ਮਨ ਯੋਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਸੁਖਮਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਂ ਯਤ੍ਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍। ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਨ ਚੈਵਾਯਂ ਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚਲਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ।।6.21।।
ਉਥੇ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਸੱਚ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਚਾਪਰਂ ਲਾਭਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਨਾਧਿਕਂ ਤਤਃ। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਥਿਤੋ ਨ ਦੁਃਖੇਨ ਗੁਰੁਣਾਪਿ ਵਿਚਾਲ੍ਯਤੇ।।6.22।।
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਦੁਃਖਸਂਯੋਗਵਿਯੋਗਂ ਯੋਗਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍। ਸ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਯੋਗੋऽਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਚੇਤਸਾ।।6.23।।
ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ ਕਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਗ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਅਟੱਲ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪ੍ਰਭਵਾਨ੍ਕਾਮਾਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਨਸ਼ੇषਤਃ। ਮਨਸੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਵਿਨਿਯਮ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਤਃ।।6.24।।
ਸਾਰੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਚਾਹਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰੁਪਰਮੇਦ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਧृਤਿਗृਹੀਤਯਾ। ਆਤ੍ਮਸਂਸ੍ਥਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍।।6.25।।
ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਪੱਕੀ ਅਕਲ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਯਤੋ ਯਤੋ ਨਿਸ਼੍ਚਰਤਿ ਮਨਸ਼੍ਚਞ੍ਚਲਮਸ੍ਥਿਰਮ੍। ਤਤਸ੍ਤਤੋ ਨਿਯਮ੍ਯੈਤਦਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਵਸ਼ਂ ਨਯੇਤ੍।।6.26।।
ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਚੰਚਲ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਥੋਂ-ਉਥੋਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਸਂ ਹ੍ਯੇਨਂ ਯੋਗਿਨਂ ਸੁਖਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਉਪੈਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਰਜਸਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਮਕਲ੍ਮषਮ੍।।6.27।।
ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਤਮੋ ਗੁਣ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯੁਞ੍ਜਨ੍ਨੇਵਂ ਸਦਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਯੋਗੀ ਵਿਗਤਕਲ੍ਮषਃ। ਸੁਖੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸੁਖਮਸ਼੍ਨੁਤੇ।।6.28।।
ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਬੇਅੰਤ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਥਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਨਿ। ਈਕ੍ਸ਼ਤੇ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਃ।।6.29।।
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਮਾਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਮਯਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ। ਤਸ੍ਯਾਹਂ ਨ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ ਚ ਮੇ ਨ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ।।6.30।।
ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਂਦਾ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਦੇ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਥਿਤਂ ਯੋ ਮਾਂ ਭਜਤ੍ਯੇਕਤ੍ਵਮਾਸ੍ਥਿਤਃ। ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨੋऽਪਿ ਸ ਯੋਗੀ ਮਯਿ ਵਰ੍ਤਤੇ।।6.31।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੌਪਮ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਯੋऽਰ੍ਜੁਨ। ਸੁਖਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਦੁਃਖਂ ਸਃ ਯੋਗੀ ਪਰਮੋ ਮਤਃ।।6.32।।
ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਯੋऽਯਂ ਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਾਮ੍ਯੇਨ ਮਧੁਸੂਦਨ। ਏਤਸ੍ਯਾਹਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍।।6.33।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਜੋ ਯੋਗ ਤੁਸੀਂ ਸਮਤਾ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਚ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਪੱਕੀ ਟਿਕਾਉਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਚਞ੍ਚਲਂ ਹਿ ਮਨਃ ਕृष੍ਣ ਪ੍ਰਮਾਥਿ ਬਲਵਦ੍ਦृਢਮ੍। ਤਸ੍ਯਾਹਂ ਨਿਗ੍ਰਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਵਾਯੋਰਿਵ ਸੁਦੁष੍ਕਰਮ੍।।6.34।।
ਹਾਂ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਮਨ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ, ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਵਾਲਾ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਜਿੱਦਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਹਵਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਂਗ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਅਸਂਸ਼ਯਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਮਨੋ ਦੁਰ੍ਨਿਗ੍ਰਹਂ ਚਲਂ। ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਤੁ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਣ ਚ ਗृਹ੍ਯਤੇ।।6.35।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਮਨ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਪਰ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤ੍ਰ! ਇਹ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਸਂਯਤਾਤ੍ਮਨਾ ਯੋਗੋ ਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪ ਇਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ। ਵਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਨਾ ਤੁ ਯਤਤਾ ਸ਼ਕ੍ਯੋऽਵਾਪ੍ਤੁਮੁਪਾਯਤਃ।।6.36।।
ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਵਿਚ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਜੋ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਅਯਤਿਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯੋਪੇਤੋ ਯੋਗਾਚ੍ਚਲਿਤਮਾਨਸਃ। ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯੋਗਸਂਸਿਦ੍ਧਿਂ ਕਾਂ ਗਤਿਂ ਕृष੍ਣ ਗਚ੍ਛਤਿ।।6.37।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਯੋਗ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਉਸਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?