ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਬਹਿਰ੍ਬਾਹ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਚੈਵਾਨ੍ਤਰੇ ਭ੍ਰੁਵੋਃ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਸਮੌ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਾਸਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਚਾਰਿਣੌ।।5.27।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸਾਹ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—
ਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮੁਨਿਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਪਰਾਯਣਃ। ਵਿਗਤੇਚ੍ਛਾਭਯਕ੍ਰੋਧੋ ਯਃ ਸਦਾ ਮੁਕ੍ਤ ਏਵ ਸਃ।।5.28।।
ਜਿਸ ਦੀ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਡਰ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਭੋਕ੍ਤਾਰਂ ਯਜ੍ਞਤਪਸਾਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਸੁਹृਦਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮृਚ੍ਛਤਿ।।5.29।।
ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਯਗਿਆਂ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਅਨਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ ਯਃ। ਸ ਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਚ ਯੋਗੀ ਚ ਨ ਨਿਰਗ੍ਨਿਰ੍ਨ ਚਾਕ੍ਰਿਯਃ।।6.1।।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ فرمایا: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਗੀ ਤੇ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਜੋ ਸਿਰਫ ਅੱਗ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
ਯਂ ਸਂਨ੍ਯਾਸਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਯੋਗਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਾਣ੍ਡਵ। ਨ ਹ੍ਯਸਂਨ੍ਯਸ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਯੋਗੀ ਭਵਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ।।6.2।।
ਜਿਸਨੂੰ ਤਿਆਗ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀਆਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਆਰੁਰੁਕ੍ਸ਼ੋਰ੍ਮੁਨੇਰ੍ਯੋਗਂ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਯੋਗਾਰੂਢਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ਮਃ ਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ।।6.3।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਹਿ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਨ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਨੁषਜ੍ਜਤੇ। ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਯੋਗਾਰੂਢਸ੍ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ।।6.4।।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦ੍ਧਰੇਦਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਨਾਤ੍ਮਾਨਮਵਸਾਦਯੇਤ੍। ਆਤ੍ਮੈਵ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਬਨ੍ਧੁਰਾਤ੍ਮੈਵ ਰਿਪੁਰਾਤ੍ਮਨਃ।।6.5।।
ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਲਿਆਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਵੈਰੀ।
ਬਨ੍ਧੁਰਾਤ੍ਮਾऽऽਤ੍ਮਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯੇਨਾਤ੍ਮੈਵਾਤ੍ਮਨਾ ਜਿਤਃ। ਅਨਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤੁ ਸ਼ਤ੍ਰੁਤ੍ਵੇ ਵਰ੍ਤੇਤਾਤ੍ਮੈਵ ਸ਼ਤ੍ਰੁਵਤ੍।।6.6।।
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈ ਲਈ, ਉਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਉਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਸਮਾਹਿਤਃ। ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਸੁਖਦੁਃਖੇषੁ ਤਥਾ ਮਾਨਾਪਮਾਨਯੋਃ।।6.7।।
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਤृਪ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਕੂਟਸ੍ਥੋ ਵਿਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਸਮਲੋष੍ਟਾਸ਼੍ਮਕਾਞ੍ਚਨਃ।।6.8।।
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਸੁਹृਨ੍ਮਿਤ੍ਰਾਰ੍ਯੁਦਾਸੀਨਮਧ੍ਯਸ੍ਥਦ੍ਵੇष੍ਯਬਨ੍ਧੁषੁ। ਸਾਧੁष੍ਵਪਿ ਚ ਪਾਪੇषੁ ਸਮਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ।।6.9।।
ਜੋ ਮਿੱਤਰ, ਸੱਜਣ, ਦੁਸ਼ਮਣ, ਉੱਤਰਦਾਇਤ, ਮੱਧਸਥ, ਵੈਰੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਸਮਾਨ ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਯੋਗੀ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸਤਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਰਹਸਿ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਏਕਾਕੀ ਯਤਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰਾਸ਼ੀਰਪਰਿਗ੍ਰਹਃ।।6.10।।
ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਸੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਮਾਲਕੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜੇ।
ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਰਮਾਸਨਮਾਤ੍ਮਨਃ। ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਂ ਨਾਤਿਨੀਚਂ ਚੈਲਾਜਿਨਕੁਸ਼ੋਤ੍ਤਰਮ੍।।6.11।।
ਸਾਫ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪੱਕਾ ਆਸਨ ਲਾਏ, ਜੋ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਪੜਾ, ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਹੋਣ।
ਤਤ੍ਰੈਕਾਗ੍ਰਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਤਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਿਯਃ। ਉਪਵਿਸ਼੍ਯਾਸਨੇ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗਮਾਤ੍ਮਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ।।6.12।।
ਉਥੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
ਸਮਂ ਕਾਯਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਧਾਰਯਨ੍ਨਚਲਂ ਸ੍ਥਿਰਃ। ਸਂਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਂ ਸ੍ਵਂ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਾਨਵਲੋਕਯਨ੍।।6.13।।
ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰੱਖੇ, ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੇ ਆਗੇ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖੇ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਗਤਭੀਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਵ੍ਰਤੇ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਮਨਃ ਸਂਯਮ੍ਯ ਮਚ੍ਚਿਤ੍ਤੋ ਯੁਕ੍ਤ ਆਸੀਤ ਮਤ੍ਪਰਃ।।6.14।।
ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ ਦੇ ਨੇਮ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੈਠੇ।
ਯੁਞ੍ਜਨ੍ਨੇਵਂ ਸਦਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਯੋਗੀ ਨਿਯਤਮਾਨਸਃ। ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਪਰਮਾਂ ਮਤ੍ਸਂਸ੍ਥਾਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ।।6.15।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਟਿਕਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਯਸ਼੍ਨਤਸ੍ਤੁ ਯੋਗੋऽਸ੍ਤਿ ਨ ਚੈਕਾਨ੍ਤਮਨਸ਼੍ਨਤਃ। ਨ ਚਾਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਨੈਵ ਚਾਰ੍ਜੁਨ।।6.16।।
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੌਂਦਾ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
ਯੁਕ੍ਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਚੇष੍ਟਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਸੁ। ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਬੋਧਸ੍ਯ ਯੋਗੋ ਭਵਤਿ ਦੁਃਖਹਾ।।6.17।।
ਜੋ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਚਲਣ-ਫਿਰਣ, ਕਰਮਾਂ, ਸੌਣ ਤੇ ਜਾਗਣ ਵਿਚ ਮਿਆਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਵਿਨਿਯਤਂ ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ ਸਰ੍ਵਕਾਮੇਭ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਤਦਾ।।6.18।।
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਨਿਵਾਤਸ੍ਥੋ ਨੇਙ੍ਗਤੇ ਸੋਪਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਯੋਗਿਨੋ ਯਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯੁਞ੍ਜਤੋ ਯੋਗਮਾਤ੍ਮਨਃ।।6.19।।
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਉਸ ਯੋਗੀ ਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰੋਪਰਮਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯੋਗਸੇਵਯਾ। ਯਤ੍ਰ ਚੈਵਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਤੁष੍ਯਤਿ।।6.20।।
ਜਦੋਂ ਮਨ ਯੋਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਸੁਖਮਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਂ ਯਤ੍ਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍। ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਨ ਚੈਵਾਯਂ ਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚਲਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ।।6.21।।
ਉਥੇ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਸੱਚ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਚਾਪਰਂ ਲਾਭਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਨਾਧਿਕਂ ਤਤਃ। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਥਿਤੋ ਨ ਦੁਃਖੇਨ ਗੁਰੁਣਾਪਿ ਵਿਚਾਲ੍ਯਤੇ।।6.22।।
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਦੁਃਖਸਂਯੋਗਵਿਯੋਗਂ ਯੋਗਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍। ਸ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਯੋਗੋऽਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਚੇਤਸਾ।।6.23।।
ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ ਕਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਗ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਅਟੱਲ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪ੍ਰਭਵਾਨ੍ਕਾਮਾਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਨਸ਼ੇषਤਃ। ਮਨਸੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਵਿਨਿਯਮ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਤਃ।।6.24।।
ਸਾਰੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਚਾਹਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰੁਪਰਮੇਦ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਧृਤਿਗृਹੀਤਯਾ। ਆਤ੍ਮਸਂਸ੍ਥਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍।।6.25।।
ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਪੱਕੀ ਅਕਲ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਯਤੋ ਯਤੋ ਨਿਸ਼੍ਚਰਤਿ ਮਨਸ਼੍ਚਞ੍ਚਲਮਸ੍ਥਿਰਮ੍। ਤਤਸ੍ਤਤੋ ਨਿਯਮ੍ਯੈਤਦਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਵਸ਼ਂ ਨਯੇਤ੍।।6.26।।
ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਚੰਚਲ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਥੋਂ-ਉਥੋਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਸਂ ਹ੍ਯੇਨਂ ਯੋਗਿਨਂ ਸੁਖਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਉਪੈਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਰਜਸਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਮਕਲ੍ਮषਮ੍।।6.27।।
ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਤਮੋ ਗੁਣ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।