ਯੋਗਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਵਿਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਤ੍ਮਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਪਿ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ।।5.7।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।
ਨੈਵ ਕਿਂਚਿਤ੍ਕਰੋਮੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤੋ ਮਨ੍ਯੇਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍। ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ਼੍ਰृਣਵਨ੍ਸ੍ਪृਸ਼ਞ੍ਜਿਘ੍ਰਨ੍ਨਸ਼੍ਨਨ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਸ੍ਵਪਨ੍ ਸ਼੍ਵਸਨ੍।।5.8।।
ਜੋ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਸਲ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।' ਵੇਖਣ, ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ, ਤੁਰਣ, ਸੁੱਤਣ, ਸਾਹ ਲੈਣ, ਬੋਲਣ, ਛੱਡਣ, ਫੜਣ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਜਾਂ ਮੂੰਦਣ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਲਪਨ੍ਵਿਸृਜਨ੍ਗृਹ੍ਣਨ੍ਨੁਨ੍ਮਿषਨ੍ਨਿਮਿषਨ੍ਨਪਿ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤਿ ਧਾਰਯਨ੍।।5.9।।
ਬੋਲਣ, ਛੱਡਣ, ਫੜਣ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਜਾਂ ਮੂੰਦਣ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਉਹ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਧਾਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਰੋਤਿ ਯਃ। ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਨ ਸ ਪਾਪੇਨ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਮਿਵਾਮ੍ਭਸਾ।।5.10।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤ-ਪੱਤ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
ਕਾਯੇਨ ਮਨਸਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕੇਵਲੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਪਿ। ਯੋਗਿਨਃ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾऽऽਤ੍ਮਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ।।5.11।।
ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ, ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯੁਕ੍ਤਃ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨੈष੍ਠਿਕੀਮ੍। ਅਯੁਕ੍ਤਃ ਕਾਮਕਾਰੇਣ ਫਲੇ ਸਕ੍ਤੋ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ।।5.12।।
ਜੋ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮਨਸਾ ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਸੁਖਂ ਵਸ਼ੀ। ਨਵਦ੍ਵਾਰੇ ਪੁਰੇ ਦੇਹੀ ਨੈਵ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ ਕਾਰਯਨ੍।।5.13।।
ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਨੌ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਆਪ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਨ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਲੋਕਸ੍ਯ ਸृਜਤਿ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਨ ਕਰ੍ਮਫਲਸਂਯੋਗਂ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ।।5.14।।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੰਮ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਪਾਪਂ ਨ ਚੈਵ ਸੁਕृਤਂ ਵਿਭੁਃ। ਅਜ੍ਞਾਨੇਨਾਵृਤਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੇਨ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤਵਃ।।5.15।।
ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਤੁ ਤਦਜ੍ਞਾਨਂ ਯੇषਾਂ ਨਾਸ਼ਿਤਮਾਤ੍ਮਨਃ। ਤੇषਾਮਾਦਿਤ੍ਯਵਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਤਤ੍ਪਰਮ੍।।5.16।।
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧਯਸ੍ਤਦਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਨ੍ਨਿष੍ਠਾਸ੍ਤਤ੍ਪਰਾਯਣਾਃ। ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਂ ਜ੍ਞਾਨਨਿਰ੍ਧੂਤਕਲ੍ਮषਾਃ।।5.17।।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਨਯਸਂਪਨ੍ਨੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਗਵਿ ਹਸ੍ਤਿਨਿ। ਸ਼ੁਨਿ ਚੈਵ ਸ਼੍ਵਪਾਕੇ ਚ ਪਣ੍ਡਿਤਾਃ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ।।5.18।।
ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਕੁੱਤਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਿਆਣੇ ਹਨ।
ਇਹੈਵ ਤੈਰ੍ਜਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਯੇषਾਂ ਸਾਮ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ। ਨਿਰ੍ਦੋषਂ ਹਿ ਸਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ।।5.19।।
ਇਥੇ ਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਪ੍ਰਹृष੍ਯੇਤ੍ਪ੍ਰਿਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨੋਦ੍ਵਿਜੇਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਾਪ੍ਰਿਯਮ੍। ਸ੍ਥਿਰਬੁਦ੍ਧਿਰਸਮ੍ਮੂਢੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਃ।।5.20।।
ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇष੍ਵਸਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਨ੍ਦਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਯਤ੍ਸੁਖਮ੍। ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸੁਖਮਕ੍ਸ਼ਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ।।5.21।।
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਟੱਲ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯੇ ਹਿ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਜਾ ਭੋਗਾ ਦੁਃਖਯੋਨਯ ਏਵ ਤੇ। ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਵਨ੍ਤਃ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਨ ਤੇषੁ ਰਮਤੇ ਬੁਧਃ।।5.22।।
ਜੋ ਸੁਖ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਰਅਸਲ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ, ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁਤਰ! ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਆਣੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।
ਸ਼ਕ੍ਨੋਤੀਹੈਵ ਯਃ ਸੋਢੁਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਰੀਰਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍। ਕਾਮਕ੍ਰੋਧੋਦ੍ਭਵਂ ਵੇਗਂ ਸ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਸੁਖੀ ਨਰਃ।।5.23।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਥੇ ਹੀ, ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਤੇ ਸੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।
ਯੋऽਨ੍ਤਃਸੁਖੋऽਨ੍ਤਰਾਰਾਮਸ੍ਤਥਾਨ੍ਤਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵ ਯਃ। ਸ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤੋऽਧਿਗਚ੍ਛਤਿ।।5.24।।
ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅੰਦਰੋਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਗਨ ਅੰਦਰੋਂ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਅੰਦਰੋਂ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਲਭਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਰ੍ਵਾਣਮृषਯਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਕਲ੍ਮषਾਃ। ਛਿਨ੍ਨਦ੍ਵੈਧਾ ਯਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੇ ਰਤਾਃ।।5.25।।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਵਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਯਤੀਨਾਂ ਯਤਚੇਤਸਾਮ੍। ਅਭਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਵਿਦਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍।।5.26।।
ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਬਹਿਰ੍ਬਾਹ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਚੈਵਾਨ੍ਤਰੇ ਭ੍ਰੁਵੋਃ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਸਮੌ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਾਸਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਚਾਰਿਣੌ।।5.27।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸਾਹ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—
ਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮੁਨਿਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਪਰਾਯਣਃ। ਵਿਗਤੇਚ੍ਛਾਭਯਕ੍ਰੋਧੋ ਯਃ ਸਦਾ ਮੁਕ੍ਤ ਏਵ ਸਃ।।5.28।।
ਜਿਸ ਦੀ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਡਰ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਭੋਕ੍ਤਾਰਂ ਯਜ੍ਞਤਪਸਾਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਸੁਹृਦਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮृਚ੍ਛਤਿ।।5.29।।
ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਯਗਿਆਂ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਅਨਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ ਯਃ। ਸ ਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਚ ਯੋਗੀ ਚ ਨ ਨਿਰਗ੍ਨਿਰ੍ਨ ਚਾਕ੍ਰਿਯਃ।।6.1।।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ فرمایا: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਗੀ ਤੇ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਜੋ ਸਿਰਫ ਅੱਗ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
ਯਂ ਸਂਨ੍ਯਾਸਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਯੋਗਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਾਣ੍ਡਵ। ਨ ਹ੍ਯਸਂਨ੍ਯਸ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਯੋਗੀ ਭਵਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ।।6.2।।
ਜਿਸਨੂੰ ਤਿਆਗ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀਆਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਆਰੁਰੁਕ੍ਸ਼ੋਰ੍ਮੁਨੇਰ੍ਯੋਗਂ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਯੋਗਾਰੂਢਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ਮਃ ਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ।।6.3।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਹਿ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਨ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਨੁषਜ੍ਜਤੇ। ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਯੋਗਾਰੂਢਸ੍ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ।।6.4।।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦ੍ਧਰੇਦਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਨਾਤ੍ਮਾਨਮਵਸਾਦਯੇਤ੍। ਆਤ੍ਮੈਵ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਬਨ੍ਧੁਰਾਤ੍ਮੈਵ ਰਿਪੁਰਾਤ੍ਮਨਃ।।6.5।।
ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਲਿਆਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਵੈਰੀ।
ਬਨ੍ਧੁਰਾਤ੍ਮਾऽऽਤ੍ਮਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯੇਨਾਤ੍ਮੈਵਾਤ੍ਮਨਾ ਜਿਤਃ। ਅਨਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤੁ ਸ਼ਤ੍ਰੁਤ੍ਵੇ ਵਰ੍ਤੇਤਾਤ੍ਮੈਵ ਸ਼ਤ੍ਰੁਵਤ੍।।6.6।।
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈ ਲਈ, ਉਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਉਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਸਮਾਹਿਤਃ। ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਸੁਖਦੁਃਖੇषੁ ਤਥਾ ਮਾਨਾਪਮਾਨਯੋਃ।।6.7।।
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।