ਅਪਾਨੇ ਜੁਹ੍ਵਤਿ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਾਣੇऽਪਾਨਂ ਤਥਾऽਪਰੇ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਗਤੀ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰਾਯਣਾਃ।।4.29।।
ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਹ ਵਿਚ, ਤੇ ਕੁਝ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਹ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਰੋਕ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਪਣੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਕੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਾਹ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯਗ੍ਯ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਯਗ੍ਯ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਪਰੇ ਨਿਯਤਾਹਾਰਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਜੁਹ੍ਵਤਿ। ਸਰ੍ਵੇऽਪ੍ਯੇਤੇ ਯਜ੍ਞਵਿਦੋ ਯਜ੍ਞਕ੍ਸ਼ਪਿਤਕਲ੍ਮषਾਃ।।4.30।।
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਕੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਾਹ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯਗ੍ਯ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਯਗ੍ਯ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਜ੍ਞਸ਼ਿष੍ਟਾਮृਤਭੁਜੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍। ਨਾਯਂ ਲੋਕੋऽਸ੍ਤ੍ਯਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਕੁਤੋ़ऽਨ੍ਯਃ ਕੁਰੁਸਤ੍ਤਮ।।4.31।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯਗ੍ਯ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯਗ੍ਯ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ!
ਏਵਂ ਬਹੁਵਿਧਾ ਯਜ੍ਞਾ ਵਿਤਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮੁਖੇ। ਕਰ੍ਮਜਾਨ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨੇਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼੍ਯਸੇ।।4.32।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਗ੍ਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਫੈਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਯਾਦ੍ਯਜ੍ਞਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਯਜ੍ਞਃ ਪਰਨ੍ਤਪ। ਸਰ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮਾਖਿਲਂ ਪਾਰ੍ਥ ਜ੍ਞਾਨੇ ਪਰਿਸਮਾਪ੍ਯਤੇ।।4.33।।
ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਯਗ੍ਯ ਨਾਲੋਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਯਗ੍ਯ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਣਿਪਾਤੇਨ ਪਰਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਨ ਸੇਵਯਾ। ਉਪਦੇਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਿਨਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ।।4.34।।
ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੂੰ ਨਮਰਤਾ, ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੱਸਣਗੇ।
ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨ ਪੁਨਰ੍ਮੋਹਮੇਵਂ ਯਾਸ੍ਯਸਿ ਪਾਣ੍ਡਵ। ਯੇਨ ਭੂਤਾਨ੍ਯਸ਼ੇषੇਣ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨ੍ਯਥੋ ਮਯਿ।।4.35।।
ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਤੂੰ ਮੁੜ ਕਦੇ ਭੀ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਵੇਂਗਾ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖ ਲਵੇਂਗਾ।
ਅਪਿ ਚੇਦਸਿ ਪਾਪੇਭ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਪਾਪਕृਤ੍ਤਮਃ। ਸਰ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਲਵੇਨੈਵ ਵृਜਿਨਂ ਸਨ੍ਤਰਿष੍ਯਸਿ।।4.36।।
ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਪੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਵੀ ਹੋਵੇਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਯਥੈਧਾਂਸਿ ਸਮਿਦ੍ਧੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ਕੁਰੁਤੇऽਰ੍ਜੁਨ। ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਤਥਾ।।4.37।।
ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਸਾਰਾ ਲੱਕੜ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓ ਅਰਜੁਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਦृਸ਼ਂ ਪਵਿਤ੍ਰਮਿਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ਸ੍ਵਯਂ ਯੋਗਸਂਸਿਦ੍ਧਃ ਕਾਲੇਨਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਨ੍ਦਤਿ।।4.38।।
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਾਁਲ੍ਲਭਤੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਪਰਃ ਸਂਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਜ੍ਞਾਨਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਪਰਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਚਿਰੇਣਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ।।4.39।।
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਇਕਾਗਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਸ਼੍ਚ ਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ਮਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ। ਨਾਯਂ ਲੋਕੋऽਸ੍ਤਿ ਨ ਪਰੋ ਨ ਸੁਖਂ ਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ਮਨਃ।।4.40।।
ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਖ।
ਯੋਗਸਂਨ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮਾਣਂ ਜ੍ਞਾਨਸਂਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਮ੍। ਆਤ੍ਮਵਨ੍ਤਂ ਨ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨਿਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਧਨਞ੍ਜਯ।।4.41।।
ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੱਟ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ।
ਤਸ੍ਮਾਦਜ੍ਞਾਨਸਂਭੂਤਂ ਹृਤ੍ਸ੍ਥਂ ਜ੍ਞਾਨਾਸਿਨਾऽऽਤ੍ਮਨਃ। ਛਿਤ੍ਤ੍ਵੈਨਂ ਸਂਸ਼ਯਂ ਯੋਗਮਾਤਿष੍ਠੋਤ੍ਤਿष੍ਠ ਭਾਰਤ।।4.42।।
ਇਸ ਲਈ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦੇ। ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਠ ਖੜਾ ਹੋ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਸਂਨ੍ਯਾਸਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕृष੍ਣ ਪੁਨਰ੍ਯੋਗਂ ਚ ਸ਼ਂਸਸਿ। ਯਚ੍ਛ੍ਰੇਯ ਏਤਯੋਰੇਕਂ ਤਨ੍ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸੁਨਿਸ਼੍ਿਚਤਮ੍।।5.1।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਜੋਗ ਦੀ। ਦੱਸ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਉੱਤਰ ਦੇ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਸਂਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਯੋਗਸ਼੍ਚ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰਾਵੁਭੌ। ਤਯੋਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਸਂਨ੍ਯਾਸਾਤ੍ਕਰ੍ਮਯੋਗੋ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ।।5.2।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਤੇ ਕਰਮ ਜੋਗ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲੋਂ ਕਰਮ ਜੋਗ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਨਿਤ੍ਯਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਯੋ ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਨ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਤਿ। ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋ ਹਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸੁਖਂ ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ।।5.3।।
ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਤਿਆਗੀ ਸਮਝੋ ਜੋ ਨਾਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾਹ ਲਾਲਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਜੋ ਦੁਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਖ੍ਯਯੋਗੌ ਪृਥਗ੍ਬਾਲਾਃ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਨ ਪਣ੍ਡਿਤਾਃ। ਏਕਮਪ੍ਯਾਸ੍ਥਿਤਃ ਸਮ੍ਯਗੁਭਯੋਰ੍ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਫਲਮ੍।।5.4।।
ਸੰਖਿਆ ਤੇ ਜੋਗ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਕੇਵਲ ਬੱਚੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਸਾਂਖ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦ੍ਯੋਗੈਰਪਿ ਗਮ੍ਯਤੇ। ਏਕਂ ਸਾਂਖ੍ਯਂ ਚ ਯੋਗਂ ਚ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ।।5.5।।
ਜੋ ਦਰਜਾ ਸੰਖਿਆ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੋਗੀ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਖਿਆ ਤੇ ਜੋਗ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸਂਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਮਹਾਬਾਹੋ ਦੁਃਖਮਾਪ੍ਤੁਮਯੋਗਤਃ। ਯੋਗਯੁਕ੍ਤੋ ਮੁਨਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਚਿਰੇਣਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ।।5.6।।
ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਜੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਜੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮুনি ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਵਿਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਤ੍ਮਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਪਿ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ।।5.7।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।
ਨੈਵ ਕਿਂਚਿਤ੍ਕਰੋਮੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤੋ ਮਨ੍ਯੇਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍। ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ਼੍ਰृਣਵਨ੍ਸ੍ਪृਸ਼ਞ੍ਜਿਘ੍ਰਨ੍ਨਸ਼੍ਨਨ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਸ੍ਵਪਨ੍ ਸ਼੍ਵਸਨ੍।।5.8।।
ਜੋ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਸਲ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।' ਵੇਖਣ, ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ, ਤੁਰਣ, ਸੁੱਤਣ, ਸਾਹ ਲੈਣ, ਬੋਲਣ, ਛੱਡਣ, ਫੜਣ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਜਾਂ ਮੂੰਦਣ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਲਪਨ੍ਵਿਸृਜਨ੍ਗृਹ੍ਣਨ੍ਨੁਨ੍ਮਿषਨ੍ਨਿਮਿषਨ੍ਨਪਿ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤਿ ਧਾਰਯਨ੍।।5.9।।
ਬੋਲਣ, ਛੱਡਣ, ਫੜਣ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਜਾਂ ਮੂੰਦਣ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਉਹ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਧਾਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਰੋਤਿ ਯਃ। ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਨ ਸ ਪਾਪੇਨ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਮਿਵਾਮ੍ਭਸਾ।।5.10।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤ-ਪੱਤ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
ਕਾਯੇਨ ਮਨਸਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕੇਵਲੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਪਿ। ਯੋਗਿਨਃ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾऽऽਤ੍ਮਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ।।5.11।।
ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ, ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯੁਕ੍ਤਃ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨੈष੍ਠਿਕੀਮ੍। ਅਯੁਕ੍ਤਃ ਕਾਮਕਾਰੇਣ ਫਲੇ ਸਕ੍ਤੋ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ।।5.12।।
ਜੋ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮਨਸਾ ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਸੁਖਂ ਵਸ਼ੀ। ਨਵਦ੍ਵਾਰੇ ਪੁਰੇ ਦੇਹੀ ਨੈਵ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ ਕਾਰਯਨ੍।।5.13।।
ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਨੌ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਆਪ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਨ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਲੋਕਸ੍ਯ ਸृਜਤਿ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਨ ਕਰ੍ਮਫਲਸਂਯੋਗਂ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ।।5.14।।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੰਮ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਪਾਪਂ ਨ ਚੈਵ ਸੁਕृਤਂ ਵਿਭੁਃ। ਅਜ੍ਞਾਨੇਨਾਵृਤਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੇਨ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤਵਃ।।5.15।।
ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਤੁ ਤਦਜ੍ਞਾਨਂ ਯੇषਾਂ ਨਾਸ਼ਿਤਮਾਤ੍ਮਨਃ। ਤੇषਾਮਾਦਿਤ੍ਯਵਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਤਤ੍ਪਰਮ੍।।5.16।।
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।