ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਾਣ੍ਯਾਹੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਮਨਃ। ਮਨਸਸ੍ਤੁ ਪਰਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯੋ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪਰਤਸ੍ਤੁ ਸਃ।।3.42।।
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜੋ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ (ਆਤਮਾ) ਹੈ।
ਏਵਂ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪਰਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ। ਜਹਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਾਮਰੂਪਂ ਦੁਰਾਸਦਮ੍।।3.43।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ, ਤੇ ਹੇ ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਿਆ, ਕਾਮ-ਰੂਪ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਇਮਂ ਵਿਵਸ੍ਵਤੇ ਯੋਗਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਵਾਨਹਮਵ੍ਯਯਮ੍। ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ ਮਨਵੇ ਪ੍ਰਾਹ ਮਨੁਰਿਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕਵੇऽਬ੍ਰਵੀਤ੍।।4.1।।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ فرمایا: ਮੈਂ ਇਹ ਅਟੱਲ ਜੋਗ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਮਨੂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਮਨੂ ਨੇ ਇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਏਵਂ ਪਰਮ੍ਪਰਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਮਂ ਰਾਜਰ੍षਯੋ ਵਿਦੁਃ। ਸ ਕਾਲੇਨੇਹ ਮਹਤਾ ਯੋਗੋ ਨष੍ਟਃ ਪਰਨ੍ਤਪ।।4.2।।
ਇਹ ਜੋਗ ਇੰਝ ਹੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਜੋਗ ਇੱਥੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ ਏਵਾਯਂ ਮਯਾ ਤੇऽਦ੍ਯ ਯੋਗਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪੁਰਾਤਨਃ। ਭਕ੍ਤੋऽਸਿ ਮੇ ਸਖਾ ਚੇਤਿ ਰਹਸ੍ਯਂ ਹ੍ਯੇਤਦੁਤ੍ਤਮਮ੍।।4.3।।
ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਜੋਗ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਤੇ ਦੋਸਤ ਹੈਂ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭੇਦ ਹੈ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਅਪਰਂ ਭਵਤੋ ਜਨ੍ਮ ਪਰਂ ਜਨ੍ਮ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ। ਕਥਮੇਤਦ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਂ ਤ੍ਵਮਾਦੌ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਵਾਨਿਤਿ।।4.4।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ। ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ?
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਬਹੂਨਿ ਮੇ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਜਨ੍ਮਾਨਿ ਤਵ ਚਾਰ੍ਜੁਨ। ਤਾਨ੍ਯਹਂ ਵੇਦ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨ ਤ੍ਵਂ ਵੇਤ੍ਥ ਪਰਨ੍ਤਪ।।4.5।।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ فرمایا: ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਬਹੁਤ ਜਨਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ।
ਅਜੋऽਪਿ ਸਨ੍ਨਵ੍ਯਯਾਤ੍ਮਾ ਭੂਤਾਨਾਮੀਸ਼੍ਵਰੋऽਪਿ ਸਨ੍। ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸ੍ਵਾਮਧਿष੍ਠਾਯ ਸਂਭਵਾਮ੍ਯਾਤ੍ਮਮਾਯਯਾ।।4.6।।
ਮੈਂ ਅਜਨਮਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
ਯਦਾ ਯਦਾ ਹਿ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਭਵਤਿ ਭਾਰਤ। ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨਮਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਤਦਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਸृਜਾਮ੍ਯਹਮ੍।।4.7।।
ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।
ਪਰਿਤ੍ਰਾਣਾਯ ਸਾਧੂਨਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਚ ਦੁष੍ਕृਤਾਮ੍। ਧਰ੍ਮਸਂਸ੍ਥਾਪਨਾਰ੍ਥਾਯ ਸਂਭਵਾਮਿ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ।।4.8।।
ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਬੁਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਮੈਂ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
ਜਨ੍ਮ ਕਰ੍ਮ ਚ ਮੇ ਦਿਵ੍ਯਮੇਵਂ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ। ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮ ਨੈਤਿ ਮਾਮੇਤਿ ਸੋऽਰ੍ਜੁਨ।।4.9।।
ਜੋ ਮੇਰੇ ਅਸਲ ਜਨਮ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਸਿੱਧਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ।
ਵੀਤਰਾਗਭਯਕ੍ਰੋਧਾ ਮਨ੍ਮਯਾ ਮਾਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ। ਬਹਵੋ ਜ੍ਞਾਨਤਪਸਾ ਪੂਤਾ ਮਦ੍ਭਾਵਮਾਗਤਾਃ।।4.10।।
ਜੋ ਲੋਕ ਮੋਹ, ਡਰ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਯਥਾ ਮਾਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਂਸ੍ਤਥੈਵ ਭਜਾਮ੍ਯਹਮ੍। ਮਮ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨੁਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਾਰ੍ਥ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ।।4.11।।
ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤਃ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਯਜਨ੍ਤ ਇਹ ਦੇਵਤਾਃ। ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਹਿ ਮਾਨੁषੇ ਲੋਕੇ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਮਜਾ।।4.12।।
ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਮਯਾ ਸृष੍ਟਂ ਗੁਣਕਰ੍ਮਵਿਭਾਗਸ਼ਃ। ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾਰਮਪਿ ਮਾਂ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯਕਰ੍ਤਾਰਮਵ੍ਯਯਮ੍।।4.13।।
ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੈਂ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕਰਤਾ ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਜਾਣ।
ਨ ਮਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਲਿਮ੍ਪਨ੍ਤਿ ਨ ਮੇ ਕਰ੍ਮਫਲੇ ਸ੍ਪृਹਾ। ਇਤਿ ਮਾਂ ਯੋऽਭਿਜਾਨਾਤਿ ਕਰ੍ਮਭਿਰ੍ਨ ਸ ਬਧ੍ਯਤੇ।।4.14।।
ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੱਝਦਾ।
ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਪੂਰ੍ਵੈਰਪਿ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ। ਕੁਰੁ ਕਰ੍ਮੈਵ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਪੂਰ੍ਵਤਰਂ ਕृਤਮ੍।।4.15।।
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ ਪੁਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਮ ਕਰ।
ਕਿਂ ਕਰ੍ਮ ਕਿਮਕਰ੍ਮੇਤਿ ਕਵਯੋऽਪ੍ਯਤ੍ਰ ਮੋਹਿਤਾਃ। ਤਤ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼੍ਯਸੇऽਸ਼ੁਭਾਤ੍।।4.16।।
ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਰਮ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਮੰਦੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਕਰ੍ਮਣੋ ਹ੍ਯਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਚ ਵਿਕਰ੍ਮਣਃ। ਅਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਗਹਨਾ ਕਰ੍ਮਣੋ ਗਤਿਃ।।4.17।।
ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਿਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ। ਕਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਕਰ੍ਮ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯੇਦਕਰ੍ਮਣਿ ਚ ਕਰ੍ਮ ਯਃ। ਸ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਸ ਯੁਕ੍ਤਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਕਰ੍ਮਕृਤ੍।।4.18।।
ਜੋ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਾਰਮ੍ਭਾਃ ਕਾਮਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਰ੍ਜਿਤਾਃ। ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਕਰ੍ਮਾਣਂ ਤਮਾਹੁਃ ਪਣ੍ਡਿਤਂ ਬੁਧਾਃ।।4.19।।
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਇੱਛਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮਝਦਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਫਲਾਸਙ੍ਗਂ ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤੋ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ। ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਭਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋऽਪਿ ਨੈਵ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰੋਤਿ ਸਃ।।4.20।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਨਿਰਾਸ਼ੀਰ੍ਯਤਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਰ੍ਵਪਰਿਗ੍ਰਹਃ। ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਕੇਵਲਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕਿਲ੍ਬਿषਮ੍।।4.21।।
ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮੀਦਾਂ ਤੇ ਮਾਲਕੀਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਯਦृਚ੍ਛਾਲਾਭਸਨ੍ਤੁष੍ਟੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਤੀਤੋ ਵਿਮਤ੍ਸਰਃ। ਸਮਃ ਸਿਦ੍ਧਾਵਸਿਦ੍ਧੌ ਚ ਕृਤ੍ਵਾਪਿ ਨ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ।।4.22।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ।
ਗਤਸਙ੍ਗਸ੍ਯ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਵਸ੍ਥਿਤਚੇਤਸਃ। ਯਜ੍ਞਾਯਾਚਰਤਃ ਕਰ੍ਮ ਸਮਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ।।4.23।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਯਗ੍ਯ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਰ੍ਪਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਵਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗ੍ਨੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਹੁਤਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤੇਨ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਰ੍ਮਸਮਾਧਿਨਾ।।4.24।।
ਯਗ੍ਯ ਦੀ ਭੇਟ, ਭੋਜਨ, ਅੱਗ, ਤੇ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੈਵਮੇਵਾਪਰੇ ਯਜ੍ਞਂ ਯੋਗਿਨਃ ਪਰ੍ਯੁਪਾਸਤੇ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗ੍ਨਾਵਪਰੇ ਯਜ੍ਞਂ ਯਜ੍ਞੇਨੈਵੋਪਜੁਹ੍ਵਤਿ।।4.25।।
ਕੁਝ ਯੋਗੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਯਗ੍ਯ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਯੋਗੀ ਯਗ੍ਯ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਯਗ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਨ੍ਯੇ ਸਂਯਮਾਗ੍ਨਿषੁ ਜੁਹ੍ਵਤਿ। ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨ੍ਵਿषਯਾਨਨ੍ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਗ੍ਨਿषੁ ਜੁਹ੍ਵਤਿ।।4.26।।
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਆਦਿਕ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਯਮ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਾਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚਾਪਰੇ। ਆਤ੍ਮਸਂਯਮਯੋਗਾਗ੍ਨੌ ਜੁਹ੍ਵਤਿ ਜ੍ਞਾਨਦੀਪਿਤੇ।।4.27।।
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਸਾਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜਗਾਈ ਹੋਈ ਆਤਮ-ਸਯਮ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯਯਜ੍ਞਾਸ੍ਤਪੋਯਜ੍ਞਾ ਯੋਗਯਜ੍ਞਾਸ੍ਤਥਾਪਰੇ। ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਜ੍ਞਾਨਯਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚ ਯਤਯਃ ਸਂਸ਼ਿਤਵ੍ਰਤਾਃ।।4.28।।
ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਕੁਝ ਤਪ ਕਰ ਕੇ, ਕੁਝ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੱਕੀ ਨਿਯਮਵਾਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਯਗ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ।