ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਯ ਕਾ ਭਾषਾ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਵ। ਸ੍ਥਿਤਧੀਃ ਕਿਂ ਪ੍ਰਭਾषੇਤ ਕਿਮਾਸੀਤ ਵ੍ਰਜੇਤ ਕਿਮ੍।।2.54।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਕਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ, ਬੈਠਦਾ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ?
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਪ੍ਰਜਹਾਤਿ ਯਦਾ ਕਾਮਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਥ ਮਨੋਗਤਾਨ੍। ਆਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਤ੍ਮਨਾ ਤੁष੍ਟਃ ਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ।।2.55।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸਨੂੰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਅਕਲ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖੇष੍ਵਨੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨਮਨਾਃ ਸੁਖੇषੁ ਵਿਗਤਸ੍ਪृਹਃ। ਵੀਤਰਾਗਭਯਕ੍ਰੋਧਃ ਸ੍ਥਿਤਧੀਰ੍ਮੁਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ।।2.56।।
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਮੋਹ, ਡਰ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਅਕਲ ਵਾਲਾ ਮুনি ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਨਭਿਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍। ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ।।2.57।।
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮੰਦਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਅਕਲ ਪੱਕੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸਂਹਰਤੇ ਚਾਯਂ ਕੂਰ੍ਮੋऽਙ੍ਗਾਨੀਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ।।2.58।।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਕੁੰਭਕਰਣ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਕਲ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿषਯਾ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨਿਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ। ਰਸਵਰ੍ਜਂ ਰਸੋऽਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ।।2.59।।
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤਾਂ ਰੋਗੀ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਤ ਵੀ ਛੁਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤਤੋ ਹ੍ਯਪਿ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਮਾਥੀਨਿ ਹਰਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸਭਂ ਮਨਃ।।2.60।।
ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਂਯਮ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤ ਆਸੀਤ ਮਤ੍ਪਰਃ। ਵਸ਼ੇ ਹਿ ਯਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ।।2.61।।
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਕਲ ਪੱਕੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਵਿषਯਾਨ੍ਪੁਂਸਃ ਸਙ੍ਗਸ੍ਤੇषੂਪਜਾਯਤੇ। ਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਸਂਜਾਯਤੇ ਕਾਮਃ ਕਾਮਾਤ੍ਕ੍ਰੋਧੋऽਭਿਜਾਯਤੇ।।2.62।।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਭਵਤਿ ਸਂਮੋਹਃ ਸਂਮੋਹਾਤ੍ਸ੍ਮृਤਿਵਿਭ੍ਰਮਃ। ਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਨਾਸ਼ੋ ਬੁਦ੍ਧਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ।।2.63।।
ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਭਟਕਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਯਾਦ ਦਿਲੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਿਯੁਕ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਵਿषਯਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚਰਨ੍। ਆਤ੍ਮਵਸ਼੍ਯੈਰ੍ਵਿਧੇਯਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਸਾਦਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ।।2.64।।
ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਠੰਢ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਾਦੇ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਨਾਂ ਹਾਨਿਰਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ। ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਚੇਤਸੋ ਹ੍ਯਾਸ਼ੁ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪਰ੍ਯਵਤਿष੍ਠਤੇ।।2.65।।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਿੱਤ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਜਲਦੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਰਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਚਾਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਨਾ। ਨ ਚਾਭਾਵਯਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਤਃ ਸੁਖਮ੍।।2.66।।
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗੀ?
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਹਿ ਚਰਤਾਂ ਯਨ੍ਮਨੋऽਨੁਵਿਧੀਯਤੇ। ਤਦਸ੍ਯ ਹਰਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਵਾਯੁਰ੍ਨਾਵਮਿਵਾਮ੍ਭਸਿ।।2.67।।
ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਉਡਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤਰਦੀ ਨੌਕ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਮਹਾਬਾਹੋ ਨਿਗृਹੀਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ।।2.68।।
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੂ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਾ ਨਿਸ਼ਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਸਂਯਮੀ। ਯਸ੍ਯਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਾ ਨਿਸ਼ਾ ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਮੁਨੇਃ।।2.69।।
ਜੋ ਰਾਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਯਮੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨਿ ਲਈ ਰਾਤ ਵਰਗੀ ਹੈ।
ਆਪੂਰ੍ਯਮਾਣਮਚਲਪ੍ਰਤਿष੍ਠਂ ਸਮੁਦ੍ਰਮਾਪਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਯਦ੍ਵਤ੍। ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਾਮਾ ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਸ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਕਾਮਕਾਮੀ।।2.70।।
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀਆਂ ਆ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
ਵਿਹਾਯ ਕਾਮਾਨ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪੁਮਾਂਸ਼੍ਚਰਤਿ ਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ। ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਨਿਰਹਂਕਾਰਃ ਸ ਸ਼ਾਂਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ।।2.71।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੈਤਾਂ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏषਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਪਾਰ੍ਥ ਨੈਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਮੁਹ੍ਯਤਿ। ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾऽਸ੍ਯਾਮਨ੍ਤਕਾਲੇऽਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਰ੍ਵਾਣਮृਚ੍ਛਤਿ।।2.72।।
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਜ੍ਯਾਯਸੀ ਚੇਤ੍ਕਰ੍ਮਣਸ੍ਤੇ ਮਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਜਨਾਰ੍ਦਨ। ਤਤ੍ਕਿਂ ਕਰ੍ਮਣਿ ਘੋਰੇ ਮਾਂ ਨਿਯੋਜਯਸਿ ਕੇਸ਼ਵ।।3.1।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਜੇਕਰ ਤੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਉਕਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?
ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰੇਣੇਵ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਮੋਹਯਸੀਵ ਮੇ। ਤਦੇਕਂ ਵਦ ਨਿਸ਼੍ਿਚਤ੍ਯ ਯੇਨ ਸ਼੍ਰੇਯੋऽਹਮਾਪ੍ਨੁਯਾਮ੍।।3.2।।
ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਲਝਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਪੱਕਾ ਦੱਸ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਨਿष੍ਠਾ ਪੁਰਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਯਾਨਘ। ਜ੍ਞਾਨਯੋਗੇਨ ਸਾਂਖ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਯੋਗੇਨ ਯੋਗਿਨਾਮ੍।।3.3।।
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ ਸਨ—ਸਾਂਖਿਆਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦਾ ਰਾਹ ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦਾ ਰਾਹ।
ਨ ਕਰ੍ਮਣਾਮਨਾਰਮ੍ਭਾਨ੍ਨੈष੍ਕਰ੍ਮ੍ਯਂ ਪੁਰੁषੋऽਸ਼੍ਨੁਤੇ। ਨ ਚ ਸਂਨ੍ਯਸਨਾਦੇਵ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਸਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ।।3.4।।
ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹੀ ਕਦੇ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਨ ਹਿ ਕਸ਼੍ਿਚਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਮਪਿ ਜਾਤੁ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਕਰ੍ਮਕृਤ੍। ਕਾਰ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਵਸ਼ਃ ਕਰ੍ਮ ਸਰ੍ਵਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਜੈਰ੍ਗੁਣੈਃ।।3.5।।
ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਂਯਮ੍ਯ ਯ ਆਸ੍ਤੇ ਮਨਸਾ ਸ੍ਮਰਨ੍। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ਵਿਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਮਿਥ੍ਯਾਚਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ।।3.6।।
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਆਪ ਨੂੰ ਠੱਗਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸਾ ਨਿਯਮ੍ਯਾਰਭਤੇऽਰ੍ਜੁਨ। ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਕਰ੍ਮਯੋਗਮਸਕ੍ਤਃ ਸ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ।।3.7।।
ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।
ਨਿਯਤਂ ਕੁਰੁ ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਜ੍ਯਾਯੋ ਹ੍ਯਕਰ੍ਮਣਃ। ਸ਼ਰੀਰਯਾਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਤੇ ਨ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯੇਦਕਰ੍ਮਣਃ।।3.8।।
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਫਰਜੀ ਕੰਮ ਕਰ। ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਨਿਕੰਮੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਨਿਕੰਮੇ ਰਹਿ ਕੇ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਲ ਸਕਦਾ।
ਯਜ੍ਞਾਰ੍ਥਾਤ੍ਕਰ੍ਮਣੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਲੋਕੋऽਯਂ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਨਃ। ਤਦਰ੍ਥਂ ਕਰ੍ਮ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਮੁਕ੍ਤਸਂਗਃ ਸਮਾਚਰ।।3.9।।
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਯਗ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯਗ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ।
ਸਹਯਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਰੋਵਾਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਸਵਿष੍ਯਧ੍ਵਮੇष ਵੋऽਸ੍ਤ੍ਵਿष੍ਟਕਾਮਧੁਕ੍।।3.10।।
ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਯਗ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਵਧੋ-ਫੁੱਲੋ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।'
ਦੇਵਾਨ੍ਭਾਵਯਤਾਨੇਨ ਤੇ ਦੇਵਾ ਭਾਵਯਨ੍ਤੁ ਵਃ। ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਭਾਵਯਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਮਵਾਪ੍ਸ੍ਯਥ।।3.11।।
ਤੁਸੀਂ ਯਗ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰੋ, ਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਨ। ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਹਾਸਲ ਕਰੋਗੇ।