ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਇਕਾਗ੍ਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾ, ਦੁਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ, ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਕੁਆਂ ਅਣਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਹੈ, ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾ ਬਣਣ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੂੰ ਅਕਰਮਣਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜ। ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਲਗਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰ, ਲਗਾਉ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿ; ਇਹੀ ਸਮਤਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਕਰਮ, ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹਣ ਵਾਲੇ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ ਹੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਨਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣੀਆਂ ਤੇ ਸੁਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਸੁਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਇਸ 'ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ, ਬੈਠਦਾ, ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ?" ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਹ, ਡਰ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਾਹਾਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਗਨ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁਤਰ! ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਉਡਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੋਹ ਤੋਂ ਇੱਛਾ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਭ੍ਰਮ, ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਯਾਦ ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਜਾ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਗੁਆਉਣ 'ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮਟਿਆਮੈਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਜਲਦੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਗਿਆਨ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਚਿੰਤਨ; ਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤਰਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਾਂਗ ਉਡਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਤ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀ ਜਾਗਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਜੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਰਜੁਨ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹੀਂ ਚਲ ਕੇ ਚੰਗਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਨਿਸਪਾਪ! ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਰਾਹ ਦੱਸੇ ਸਨ—ਸਾਂਖਿਆਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦਾ ਰਾਹ, ਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦਾ ਰਾਹ। ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ-ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਪਲ-ਮਾਤਰ ਲਈ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ; ਹਰ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਰੋਕ ਲਵੇ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਪਖੰਡੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਅਕਰਮਣਤਾ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਨਫ਼ੈਕਟ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਅਕਰਮਣਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੋ ਕਰਮ ਯੱਗ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁਤਰ, ਤੂੰ ਅਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਯੱਗ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਯੱਗ ਦੇ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨਾਲ ਵਧੋ-ਫੁੱਲੋ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਾਲ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਚਤ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।