ਅਰਜੁਨ! ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਗਿਆਨਮਈ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਕਰਮ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮਝਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿਆਗ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਤਵ ਵਜੋਂ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿਆਗ ਸਤੋਗੁਣੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਵਿਤ੍ਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਅਕੁਸ਼ਲ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਸ਼ਲ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਤਿਆਗੀ ਸਤੋਗੁਣ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਚੰਗੇ, ਮੰਦੇ ਜਾਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ—ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤਿਆਗੀ ਨੂੰ ਇਹ ਫਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਕਰਮ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਲਈ ਪੰਜ ਕਾਰਣ ਸੁਣ। ਇਹ ਹਨ: ਸਰੀਰ (ਕਰਮ ਦਾ ਆਸਨ), ਕਰਤਾ (ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਇੰਦਰੀਆਂ (ਉਪਕਰਨ), ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ—ਇਸ਼ਵਰ। ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਰੀਰ, ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਾਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਪੂਰਨ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਰਮ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਪਕਰਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਤੋਗੁਣੀ, ਰਜੋਗੁਣੀ ਤੇ ਤਮੋਗੁਣੀ। ਉਹ ਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਟੱਲ, ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਲੱਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਜਾਂ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਮ ਜੋ ਨਿਯਤ, ਲਗਨ ਰਹਿਤ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕਰਮ ਲਾਲਚ, ਮਾਣ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਮੋਹ ਵਿਚ, ਅੰਜਾਮ, ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਤਾ ਜੋ ਲਗਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਫਲਤਾ ਜਾਂ ਅਸਫਲਤਾ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ, ਲਾਲਚੀ, ਹਿੰਸਕ, ਅਪਵਿੱਤਰ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣੀ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਯੋਗ, ਰੁੱਖਾ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਛਲਕਪਟ, ਦੁਸ਼ਟ, ਆਲਸੀ, ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਕੰਮ ਟਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ (ਡਿਗਣ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ) ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ। ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਜੋ ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ, ਕਰਨਾ ਤੇ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਡਰ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ, ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਹੈ। ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣੀ ਹੈ। ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟ ਕੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਟੁੱਟ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਧ੍ਰਿਤੀ ਸਤੋਗੁਣੀ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਕੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣੀ ਧ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੰਦਾ ਸਮਝ ਰੱਖ ਕੇ ਨੀਂਦ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਧ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੁਣ। ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਤਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ ਤੇ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਪਜੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਤਵ ਹਨ—ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇੰਦਰੀ-ਸਯਮ, ਤਪ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਧੀਰਜ, ਸਿੱਧਤਾ, ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਆਸਥਾ। ਖ਼ਤਰੀ ਦੇ ਕਰਤਵ ਹਨ—ਵੀਰਤਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸਥਿਰਤਾ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾ ਭੱਜਣਾ, ਦਾਨ ਤੇ ਆਗਿਆਪਨ। ਵੈਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਵ ਹਨ—ਖੇਤੀ, ਗਾਈਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਵਪਾਰ। ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਕਰਤਵ ਹੈ—ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਗਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਣ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਗਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਸਰੋਤ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਉਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।