ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਸੰਬਾਦ ਵਿਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਰਮੀ, ਚੁੱਪ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਨੂੰ ਮਨੋ-ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸਿਆ—ਕਾਇਆ, ਵਚਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ—ਜਦੋਂ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਥਿਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤਪਸਿਆ ਸਿਰਫ ਆਦਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ਲਈ ਜਾਂ ਕਪਟ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਸੀ, ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਝੂਠੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮੂੜਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਾਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਵੀ ਇਥੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜੋ ਦਾਨ ‘ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਯੋਗ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ, ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦਾਨ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ, ਲਾਭ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਝਿਝਕ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ, ਗਲਤ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ, ਬੇਅਦਬੀ ਜਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤਮਸੀ ਦਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ‘ਓਮ ਤੱਤ ਸਤ’—ਇਹ ਤਿੰਨfold ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੇਦ ਤੇ ਯੱਗ ਆਦਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ‘ਓਮ’ ਉਚਾਰ ਕੇ ਯੱਗ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਤੱਤ’ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਸਤ’ ਸ਼ਬਦ ਸੱਚਾਈ, ਭਲਾਈ, ਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਕਰਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੱਗ, ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵੀ ‘ਸਤ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਸਤ’—ਅਰਥਾਤ ਅਸੱਤ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਇਥੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼! ਮੈਂ ਤਿਆਗ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਸੱਚੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?” ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੱਗ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤਿਆਗ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੱਗ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪ ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਕਰਮ ਵੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਹ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਮੂੜਤਾ ਵਿਚ ਕਰਮ ਛੱਡਣਾ ਤਮੋਗੁਣੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸ਼ਰੀਰਕ ਅਸੁਵਿਧਾ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਤਿਆਗ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤਿਆਗ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਗਨ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਤਿਆਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਵਿਤਰਤਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਹ ਅਕੁਸ਼ਲ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਹ ਕੁਸ਼ਲ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਤਿਆਗੀ ਸਤੋਗੁਣੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੋਲ ਸ਼ਰੀਰ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਮ ਛੱਡਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗੀ ਹੈ। ਜੋ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਚੰਗਾ, ਮਾੜਾ ਜਾਂ ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ—ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤਿਆਗੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪੰਜ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਹਰ ਕਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ: ਸ਼ਰੀਰ (ਕਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ), ਕਰਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ, ਈਸ਼ਵਰ। ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਕਰਤਾ ਹਾਂ’, ਉਹ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਜੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਧਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ, ਜਨਣਯੋਗ ਤੇ ਜਾਨਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹਨ। ਸਾਧਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ—ਇਹ ਕਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹਨ। ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਵੰਡ ਵਿਚ ਅਟੱਲਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਲੱਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ ਇਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਲਾਜ਼ਮੀਤਾ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਤਮਸੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਲਗਨ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਫਲ ਦੀ ਆਸ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਮੂੜਤਾ ਵਿਚ, ਨਤੀਜੇ, ਨੁਕਸਾਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਮਸੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ‘ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ’ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਸੀ ਹੈ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਵਾਲਾ, ਲਾਲਚੀ, ਹਿੰਸਕ, ਅਪਵਿਤਰ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ ਵਿਚ ਲੈਹਰਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਰਮ, ਤਿਆਗ, ਗਿਆਨ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ।