ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁਤਰ! ਜੋ ਲੋਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਦੈਤਿਕ ਗਰਭਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਰਕ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲੋਭ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਗਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿੱਧੀ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਹੀ ਉੱਚਤਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਨਿਰਣੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਗਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਸਤ੍ਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਜਾਂ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸ਼ਰਧਾ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸਤ੍ਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਉਸਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਧਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤ੍ਵਿਕ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਸਿਕ ਲੋਕ ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ; ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਲੋਕ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਠ, ਅਭਿਮਾਨ, ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੈਤਿਕ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ ਜਾਣ। ਭੋਜਨ ਵੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯਜ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ। ਸਤ੍ਵਿਕ ਭੋਜਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਯੁ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਤਾਕਤ, ਸਿਹਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ, ਠੋਸ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਸਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਵਾ, ਖੱਟਾ, ਲੂਣੀ, ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼, ਮਿਰਚੀਦਾਰ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਪਸੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਖ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਸਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਸੁਆਦ, ਬਾਸੀ, ਗੰਦਾ, ਸੜਿਆ-ਗਲਿਆ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ ਪਸੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਯਜ ਸਤ੍ਵਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯਜ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਰਹਿਤ, ਵਿਧੀ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਹੀਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਯਜ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ, ਅਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਿੱਧਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ—ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਤਪ ਹਨ। ਜੋ ਬੋਲੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੋਟ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ, ਸੱਚੀ, ਮਿੱਠੀ, ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਪਾਠ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਵਚਨ ਤਪ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਮਿਰਤਾ, ਚੁੱਪ, ਸਯਮ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਮਨ ਤਪ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਦ੍ਰਿੜ਼ਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਤ੍ਵਿਕ ਹਨ। ਜੋ ਤਪ ਆਦਰ, ਮਾਨ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਜਾਂ ਕਪਟ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਹੈ। ਜੋ ਤਪ ਮੂੜਤਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ। ਉਹ ਦਾਨ ਜੋ ‘ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਢੁਕਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ, ਢੁਕਵੇ ਸਮੇਂ, ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਦਾਨ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਜਾਂ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਮਨ ਨਲੋਚੀ ਹੋਇ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਹੈ। ਜੋ ਦਾਨ ਗਲਤ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਬਿਨਾਂ ਆਦਰ ਜਾਂ ਉਪਹਾਸ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ। ‘ਓਮ ਤਤ ਸਤ’—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਯਜ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਯਜ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਓਮ’ ਉਚਾਰ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਤਤ’ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜ, ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਸਤ’ ਸ਼ਬਦ ਸਤ੍ਯਤਾ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਯਜ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿਚ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਸਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਸਤ’ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਨਾ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਲਾਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼! ਮੈਂ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਜ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪ ਛੱਡਣੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਤਿਆਗ ਬਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਣੇ ਸੁਣ: ਤਿਆਗ ਵੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਜ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਛੱਡਣੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ, ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਣੇ ਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਮੋਹ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਦੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਨਿਰਣੇ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਮੂੜਤਾ ਵਿਚ ਕਰਮ ਛੱਡਣਾ ਤਾਮਸਿਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਰਮ, ਸ਼ਰਧਾ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉੱਚਤਮ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ।