ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਤਦ ਉਹ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਜਿਸ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਨਣ ਚੰਦ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਭਾਲਦਾ ਹਾਂ। ਚੰਦ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅੰਸ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਠਰਾਗਨੀ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਸਾਂਸ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਯਾਦ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮ੍ਰਿਤੀ—all originate from me. ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਗਿਆਤਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ—ਫ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਾਨੀ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਫ਼ਾਨੀ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਅਫ਼ਾਨੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਫ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਅਤੇ ਅਫ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ—ਨਿਰਭੈਤਾ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਡੋਲ੍ਹ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਦਾਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਯਜ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ—ਇਹ ਸਭ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ, ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅਭਾਵਤਾ, ਤਿਆਗ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲੱਭਣਾ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਲਾਲਚ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਮਿਰਜਾਪਣ, ਲਜਾ, ਅਡੋਲਤਾ—ਇਹ ਵੀ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਉਤਸ਼ਾਹ, ਮਾਫੀ, ਹੌਸਲਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤਤਾ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੈਵੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਖੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮਾਣ, ਗੁੱਸਾ, ਰੁੱਖਾਪਣ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ—ਇਹ ਦੈਤਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੈਤਿਕ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵੱਲ। ਪਰ ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ—ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਦੈਤਿਕ। ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਦੈਤਿਕ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਸੁਣ। ਦੈਤਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚਾਈ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਹ ਕਿਸੇ ਸੱਚ ਤੇ ਖੜਿਆ ਹੈ, ਨਾਹ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਨਾਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਰੂਪ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਕੇ, ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ ਲਈ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਪਖੰਡ, ਮਾਣ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਝੂਠੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਲੋਕ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਤੱਕ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਜੀਵਨ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੈ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਆਸਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਵਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਹੋਏ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਅਨੁਚਿਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ—“ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਲਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਖੁਸ਼ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਧਨਵਾਨ ਹਾਂ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੌਣ? ਮੈਂ ਯਜ ਕਰਾਂਗਾ, ਦਾਨ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਆਨੰਦ ਮਨਾਵਾਂਗਾ।”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ, ਬਹੁਤ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ, ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸੇ, ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿਚ, ਜਿਦ ਵਿਚ, ਮਾਣ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਲਈ, ਪਖੰਡ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ, ਤਾਕਤ, ਮਾਣ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਵੈਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਕੂੜੇ, ਨਿਰਦਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਲੋਕ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੈਤਿਕ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਦੈਤਿਕ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਨੀਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਲਾਲਚ। ਇਸ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅੰਧਕਾਰ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨ ਪੂਰਨਤਾ, ਨ ਸੁਖ, ਨ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਸਤ੍ਵਗੁਣੀ, ਰਜੋਗੁਣੀ ਜਾਂ ਤਮੋਗੁਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਸ਼ਰਧਾ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਤ੍ਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤ੍ਵਿਕ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਸਿਕ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ, ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਲੋਕ ਭੂਤ-ਪਰੇਤਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਖੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਉਹ ਵੀ ਤਾਮਸਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਦੈਵੀ ਤੇ ਦੈਤਿਕ ਸੁਭਾਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਤੇ ਸੱਚੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।