ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਰਜੋ ਗੁਣ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੱਸ, ਸੁਸਤਤਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਤੋ ਗੁਣ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਪਰ ਤਮੋ ਗੁਣ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਅਲੱਸਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਤੋ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਤੋ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਤਕ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਤੋ ਅਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਮੋ ਗੁਣ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਸਤੋ ਗੁਣ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਲਾਲਚ, ਬੇਚੈਨੀ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ, ਸੁਸਤਤਾ, ਅਲੱਸਤਾ ਅਤੇ ਭਟਕਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਤੋ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਮਰਨਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਤਵਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਜਸ ਦਾ ਫਲ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਤਮਸ ਦਾ ਫਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਸਤੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਤੋਂ ਲਾਲਚ, ਤੇ ਤਮੋ ਤੋਂ ਅਲੱਸਤਾ, ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ। ਜੋ ਸਤੋ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਗੁਣ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕਰਮ ਜਾਂ ਭਟਕਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਲੋਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਟਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਜ਼ਤ-ਅਪਮਾਨ, ਮਿੱਤਰ-ਵੈਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਤੇ ਹਰੇਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁਖ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਅਟਲ ਅਸ਼ਵੱਠ ਖ ਨੂੰ ਉਲਟੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਫੈਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਰੂਪ ਛੋਟੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਇੱਥੇ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਆਧਾਰ। ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਸ਼ਵੱਠ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤੀਖੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮ ਵਗੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੋਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਨਾ ਤSuraj, ਨਾ ਚੰਦ, ਨਾ ਅੱਗ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਜੋ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼, ਜੋ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ, ਜੀਵ ਬਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਨ, ਅੱਖ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਂਦਾ, ਰਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਸੁਧ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਉਪਰਾਲਾ ਵੀ ਕਰਨ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹਾਂ; ਚੰਦ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਚਨ-ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸਾਹ ਲੈਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਰਾਹੀਂ, ਮੈਂ ਚਾਰੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਯਾਦ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੁਲਾਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਗਿਆਤਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ: ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਜੋ ਅਟਲ ਹੈ, ਉਹ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਹੈ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨਾਸਵੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਟਕਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।