ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਅਜਨਮੀ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਪਟਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੀ ਸੁਕਸ਼ਮਤਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲਪਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਲੈਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਹੀ ਸੂਰਜ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ (ਆਤਮਾ) ਪੂਰੇ ਖੇਤ (ਸਰੀਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਖੇਤ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਉੱਚੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਆਸਰੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ। ਮੇਰਾ ਜੋ ਗਰਭ ਹੈ, ਉਹ ਮਹੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਰੂਪ ਸਾਰੇ ਗਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਰਭ ਮਹੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੀਜਦਾਤਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ।" "ਸੱਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਪਵਿੱਤਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਰਜ ਗੁਣ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਤਮ ਗੁਣ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਲੱਸ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।" "ਸੱਤਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਰਜ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਤੇ ਤਮ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਅਲੱਸ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੱਤਵ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਤਮ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਜ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਰਜ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਮ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਸੱਤਵ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਲਾਲਚ, ਚੁਸਤ ਕਰਮ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵਧਣ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਰਜ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਹਨੇਰਾ, ਅਲੱਸ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਵਧਣ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਤਮ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤਵ ਵਿਚ ਮਰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਜ ਵਿਚ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ-ਪਰਾਯਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਮ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੱਤਵਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਜ ਦਾ ਫਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਤਮ ਦਾ ਫਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਗਿਆਨ, ਰਜ ਤੋਂ ਲਾਲਚ, ਤੇ ਤਮ ਤੋਂ ਅਲੱਸ, ਭਟਕਾਵਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਵ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਰਜ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਮ ਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਤਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕਰਮ ਜਾਂ ਭਟਕਾਵੇ ਆਉਣ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਜਦ ਇਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਅਲੱਗ, ਉਦਾਸੀਨ ਵਾਂਗ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਗੁਣ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ', ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ, ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਣ-ਅਪਮਾਣ, ਮਿੱਤਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੀ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਅਮਰਤਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀਤਾ, ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਸੁਖ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਾਂ।" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਸ਼ਵਥਾ ਵਰਖ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਮੂਲ ਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ; ਜੋ ਇਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਹਨ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲਾ ਰੂਪ, ਅੰਤ, ਆਰੰਭ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਾਗ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਪੰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਚਲ ਰਹੀ ਕ੍ਰਿਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਲਗਾਵ ਦੀ ਖਾਮੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਦੁਇਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਨਾ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼, ਜੀਵ-ਭੂਤ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਸਰੀਰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਛੂਹ, ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬੰਧਨਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਮਝਾਇਆ।