ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਅਨੁਮਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਆਧਾਰ, ਭੋਗਤਾ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ। ਹੋਰ ਕੁਝ, ਜੋ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ, ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਉਹ ਖੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੱਸਦਾ ਦੇਖ ਲਿਆ, ਨਾਸਵੰਤ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲਕੜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ-ਰੂਪਤਾ ਇਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੋ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸ ਕੇ ਵੀ ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੂਰਜ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ ਪੂਰੇ ਖੇਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਖੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹਥੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਉਹ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦੇ। ਮੇਰਾ ਗਰਭ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬੀਜ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰੂਪ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਣਨੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਉਸਦਾ ਬੀਜ-ਦਾਤਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ।" "ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ, ਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਤ੍ਵ ਪਵਿੱਤਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੁਖ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਜਸ ਰਾਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਲਗਾਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਮਸ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਲੱਸ, ਸੁਸਤਤਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਤ੍ਵ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਰਜਸ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਤੇ ਤਮਸ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ। ਜਦ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਤ੍ਵ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਤਮਸ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਜਸ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਰਜਸ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਮਸ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ 'ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਸਤ੍ਵ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਾਲਚ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਕਰਮ, ਚੰਚਲਤਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾ—ਇਹ ਰਜਸ ਵਧਣ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਨੇਰਾ, ਆਲਸ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਭਟਕਣਾ—ਇਹ ਤਮਸ ਵਧਣ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਦ ਸਤ੍ਵ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਆਤਮਾ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਜਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਤ੍ਵਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਜਸ ਦਾ ਫਲ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਤੇ ਤਮਸ ਦਾ ਫਲ ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਸਤ੍ਵ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਜਸ ਤੋਂ ਲਾਲਚ, ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਅਲੱਸ ਤੇ ਅਗਿਆਨ। ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਜਸ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਤਮਸ ਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਦ ਦਰਸ਼ਕ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" ਇਸ 'ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ? ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਕੀਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕਰਮ ਜਾਂ ਭਟਕਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾ ਚੁੱਕਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ, ਵਿਅਪਕਤਾ ਨਾਲ, ਗੁਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਗੁਣ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ', ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ, ਪਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ, ਵਧਾਈ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਹੈ। ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।