ਪਿਆਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤ, ਆਓ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਵਾਂ। ਸਦਾ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਸੱਚ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹੀ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ, ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ—ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਚਿਹਰੇ, ਕੰਨ—ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੈ; ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਜਾਣ ਹੈ; ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਾਨਣਾਂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੇਤ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਕਾਰਣ, ਕਾਰਜ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗਵਾਹ, ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਆਧਾਰ, ਭੋਗੀ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ। ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ, ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਉਹ ਖੇਤ ਤੇ ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ Supreme Lord ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾਸਵੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸਵੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਉਹ ਅਸਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੂਰਜ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਾਰੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਖੇਤ ਤੇ ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ Supreme ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਂ-ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਮੈਂ ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰੂਪ-ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮੇਰਾ ਗਰਭ ਮਹਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬੀਜ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਤੋਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਰੂਪ ਸਭ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤ, ਮਹਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਰਭ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਬੀਜ-ਦਾਤਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ। ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਨਾਸਵੰਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਹ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾ-ਬਾਹੂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਪਵਿੱਤਰ, ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੁਖ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਜ ਗੁਣ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਮ ਗੁਣ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਲਸ, ਅਵਸਾਦ ਤੇ ਨੀਂਦ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਸੁਖ ਨਾਲ, ਰਜ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਤੇ ਤਮ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਲਸਤਾ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਤਵ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਤੇ ਤਮ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਜ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਤੇ ਰਜ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਮ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਸੱਤਵ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਾਲਚ, ਕਿਰਿਆ, ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਰਜ ਵਧਣ ਤੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਹਨੇਰਾ, ਅਲਸਤਾ, ਅਵਸਾਦ, ਭਟਕਾਵ—ਇਹ ਤਮ ਵਧਣ ਤੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਰਜ ਵਿੱਚ ਮਰ ਕੇ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਮ ਵਿੱਚ ਮਰ ਕੇ, ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੱਤਵਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਜ ਦਾ ਫਲ ਦੁਖ ਹੈ, ਤੇ ਤਮ ਦਾ ਫਲ ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜੀਵ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਆਤਮਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਜੋ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।