ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਬੜੀ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮਾਧੁਸੂਦਨ! ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਜੀਵੇਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਆਦਰ ਦੇਣ ਜੋਗਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੀਰ ਚਲਾਵਾਂ? ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਉੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ।” ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਭਿਖ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀ ਲੈਵਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੁਖ ਲੈਣਾ, ਉਹ ਵੀ ਰਕਤ ਨਾਲ ਲਿਸ਼ਪਤ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ, ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉਲਝਣ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਚੰਗਾ ਹੈ — ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਏ ਜਾਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਨ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਕਰੀ, “ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸ਼ਰਣਾਗਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, “ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ।” ਸੰਜਯ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ) ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ’, ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।” ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ, ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੰਦ-ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਦੋਨਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: “ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਜੀਵਤ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦ ਮੈਂ, ਤੂੰ ਜਾਂ ਇਹ ਰਾਜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਤੇ ਭਵਿਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਸ ‘ਬਦਲਾਵ’ ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਠੰਡ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਸਥਾਈ ਹਨ, ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਸਿੱਖ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹਨਾਂ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਸਲ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਝੂਠ ਦੀ ਕੋਈ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ; ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਰੀਰ ਨਾਸਵਾਨ ਹਨ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਯੁੱਧ ਕਰ। ਜੋ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਤਮਾ ਮਾਰਦਾ ਜਾਂ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਇਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਨਾ ਮਰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਤਮਾ ਅਜਨਮਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਮਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਜਨਮਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਅੱਗ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਪਾਣੀ ਭਿੱਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹਵਾ ਸੁੱਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਅਟੁੱਟ, ਅਜਲ, ਅਭਿੱਜ, ਅਸੁੱਕਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਅਡੋਲ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਪ੍ਰਤੀਤ, ਅਕਲਪਨ, ਅਤੇ ਅਚਲ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੂੰ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹਰ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਮਰਦੀ ਹੈ, ਤਾ ਵੀ, ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਰਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਟੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ। ਸਭ ਜੀਵ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਤੀਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਅਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਦੁਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਚੰਭਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਲਈ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਤੂੰ ਡੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਯੋਧਾ ਲਈ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਉਹ ਯੋਧੇ ਧਨਵੰਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਯੁੱਧ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਤੇ ਆਦਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਾਪ ਕਰੇਗਾ। ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਅਮਰ ਬਦਨਾਮੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਣਗੇ; ਆਦਰਯੋਗ ਲਈ ਬਦਨਾਮੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਰਥੀ ਸੋਚਣਗੇ ਕਿ ਤੂੰ ਡਰ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਛੱਡਿਆ; ਤੇਰੇ ਉੱਚ ਆਦਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੂੰ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣਗੇ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਜੇ ਤੂੰ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾ ਸਵਰਗ ਮਿਲੇਗਾ; ਜੇ ਜਿੱਤਿਆ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਮਿਲਣਗੇ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਉਠ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ। ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਤੇਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਸੁਣ। ਇਸ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਤੂੰ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉੱਦਮ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ; ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਵੱਡੀ ਭੈ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ, ਬੁੱਧੀ ਇਕ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਨ ਦੇ ਬੁੱਧੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।