ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਹਿਆ, “ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਰੀਰ ‘ਖੇਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਭ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹੀ ਗਿਆਤਾ ਹਾਂ; ਖੇਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਦੀ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ, ਖੇਤ ਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ, ਉਸ ਦੀ ਉਪਤਿ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਇਹ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਵੈਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੱਕ ਮਨ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ, ਵੈਰ, ਸੁਖ, ਦੁਖ, ਸੰਗਠਨ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਖੇਤ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਰਤਾ, ਸੱਚਾਈ, ਅਹਿੰਸਾ, ਧੈਰਜ, ਸਿੱਧਾ-ਪਨ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਯੰਮ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ, ਅਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਰੋਗ ਦੇ ਅਵਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਅਸਕਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸਮ-ਭਾਵ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ, ਇਕੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ, ਅਤੇ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਅਰੁਚੀ—ਇਹ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ, ਸੱਚ ਦੀ ਉਦੇਸ਼ੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ, ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਚਿਹਰੇ, ਅਤੇ ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸਕਤੀ ਹੈ, ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੈ; ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਚਲ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਗਿਆਤ ਹੈ; ਉਹ ਦੂਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨੇੜੇ ਵੀ। ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਅਟੂਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਯੋਗ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੇਤ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿਸ਼ਾ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਦਸ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੋਵੇਂ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਗੁਣ ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਕਾਰਣ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਅਨੁਮੋਦਕ, ਆਧਾਰ, ਭੋਗਤਾ, ਮਹਾਨ-ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤੇ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ, ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ। ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਉਹ ਖੇਤ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ Supreme Lord ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਨਾਸਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਮ-ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਚਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਇੱਕ ਹੀ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ; ਹੇ ਕੁੰਤੀ-ਪੁੱਤਰ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਨਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੂਰਜ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਜਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸਾਰੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਉਜਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਖੇਤ ਤੇ ਖੇਤ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਵਿਚ ਅੰਤਰ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਕਹਿਆ, “ਮੈਂ ਫਿਰ ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇਥੋਂ ਹੀ ਪਰਮ-ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੇਰਾ ਗਰਭ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬੀਜ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨਾ ਵੀ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਗਰਭਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕੁੰਤੀ-ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਰਭ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੀਜ-ਦਾਤਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ। ਸੱਤ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਾਨਣੀ ਤੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਇਹ ਵੀ ਸੁਖ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਖੇਤ, ਖੇਤ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਗਿਆਨ, ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਆਤਮਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਉਤਪੱਤੀ, ਤੇ ਪਰਮ-ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।