ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਗਿਆਨ ਕਰਨਾ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਪਰ ਧਿਆਨ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਤਿਆਗ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਫਲਾਂ ਦੀ ਤਿਆਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਸਭ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਡਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੁਖ, ਡਰ, ਈਰਖਾ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ, ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਇਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਵਿੱਚ, ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੋ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦ੍ਰਿੜ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ—ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਅਮਰ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਮੈਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਖੇਤ੍ਰ ਤੇ ਖੇਤ੍ਰਜ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ! ਇਹ ਸਰੀਰ 'ਖੇਤ੍ਰ' ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਖੇਤ੍ਰਜ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਭਾਰਤ! ਸਭ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਖੇਤ੍ਰਜ ਹਾਂ। ਖੇਤ੍ਰ ਤੇ ਖੇਤ੍ਰਜ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਖੇਤ੍ਰ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਇਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ, ਇਸ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਇਹ ਮੈਂ ਤਨ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ, ਵੈਦਿਕ ਛੰਦਾਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਤਰ ਦੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤ੍ਰ: ਮਹਾ ਤੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ, ਅਵਿਆਕਤ, ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੱਕ ਮਨ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ।" "ਇੱਛਾ, ਵੈਰ, ਸੁਖ, ਦੁਖ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਚੇਤਨਾ, ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ—ਇਹ ਖੇਤ੍ਰ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਹਨ।" "ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁਣ: ਨਮਰਤਾ, ਸਚਾਈ, ਅਹਿੰਸਾ, ਧੀਰਜ, ਸਿੱਧਾ ਹੋਣਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਅਭਾਵ, ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਰੋਗ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ।" "ਪਤ੍ਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਸਕਤੀ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਸੁਖ-ਅਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿਣਾ। ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ, ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਯੋਗ, ਇਕੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ, ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰੱਖਣਾ।" "ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ, ਸਤ-ਤੱਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਆਦਿ-ਰਹਿਤ, ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ, ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ ਕਹਿ ਸਕਦੇ।" "ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਚਿਹਰੇ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਅਸਕਤੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਥਾਮਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੈ; ਇਹ ਚਲਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਚਲ ਵੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਜਾਣ ਹੈ; ਦੂਰ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਨੇੜੇ ਵੀ।" "ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿੰਨ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਤੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਾਨਣਾਂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੇਤ੍ਰ, ਗਿਆਨ, ਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਹਨ; ਸਭ ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਕਾਰਣ, ਕਾਰਣ-ਫਲ ਤੇ ਕਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।" "ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸਕਤੀ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਅਨੁਮਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਆਧਾਰ, ਭੋਗੀ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਵੇ।" "ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।" "ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਅਚਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਖੇਤ੍ਰ ਤੇ ਖੇਤ੍ਰਜ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾਸਵੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸਵੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਸਭ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਇੱਕ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।