ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਗਵਦ੍ਗੀਤਾ

ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਉੱਠਿਆ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗੜ ਜਾਣ ਨਾਲ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਗਡ਼ਬੜੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਡ਼ਬੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਸਿਰਫ ਨਰਕ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਪਿੰਡ-ਜਲ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਾਸ ਨਾਲ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਰਤੱਬ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਅਣਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ।" ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਅਫ਼ਸੋਸ! ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਵਿਹੂਣੇ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" ਸੰਜਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਏ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਮਮਤਾ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਸੀ।" ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਧੁਸੂਦਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਕਹਿੰਦੇ, "ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਇਹ ਨਿਰਾਸਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਗਈ? ਇਹ ਨਾਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਲਾਭ ਮਿਲੇਗਾ, ਸਿਰਫ ਬਦਨਾਮੀ ਆਵੇਗੀ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਤੂੰ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਛੱਡ ਦੇ, ਦਿਲ ਦੀ ਨਰਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ ਤੇ ਉਠ, ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ!" ਅਰਜੁਨ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ, "ਮਾਧੁਸੂਦਨ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਭੀਸ਼ਮ ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਉਹ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿਖ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਲਵਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਾ ਸੁਖ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ; ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜੀਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਸਿੱਖਾ ਦੇਵੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਅਰਜੁਨ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ," ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਜਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੋ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਉਦਾਸ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸਿਆਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਜੀਉਂਦੇ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ। ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦ ਮੈਂ, ਤੂੰ ਜਾਂ ਇਹ ਰਾਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਆਣੇ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਠੰਡ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਸਥਾਈ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹੀ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਸਦਾ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਸਬ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਅਨੰਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਮਾਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਜੋ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਆਤਮਾ ਨਾ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦੀ ਹੈ।" "ਆਤਮਾ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਸਦੀਵੀ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਕਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਅੱਗ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਪਾਣੀ ਭਿੱਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਹਵਾ ਸੁੱਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਅਟੱਲ, ਅਸੰਭਵ, ਅਭੇਦ, ਅਸੰਭਾਵ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਅਚਲ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਪਰਗਟ, ਅਚਿੰਤਯ ਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚੇ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਮਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਪਰਗਟ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਅਪਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੋਗ?" "ਕੋਈ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਚੰਭਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਲਈ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ।" "ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੀ ਤੂੰ ਕੰਪ ਨਾ ਖਾ। ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਧਰਮਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਯੋਧੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਧਰਮ-ਜੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਪੀ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ, ਆਤਮਾ, ਕਰਤੱਬ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਕਟ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਨਿਭਾ ਸਕੇ।