ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਅਬਿਨਾਸੀ ਅਵਸਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ ਤਪਸਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ‘ਓਮ’—ਇੱਕ ਅੱਖਰੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ—ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮੰਜਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਆਉਣ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹੀ ਸਭ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਿਨ ਆਉਣ ਤੇ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਸ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਅਬਿਨਾਸੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸਿਰਫ਼ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਯੋਗੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤੇ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ, ਜੋਤ, ਦਿਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਧੂੰਆਂ, ਰਾਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ, ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸਾ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯੋਗੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਦ੍ਰ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਰਾਹ—ਉਜਲਾ ਤੇ ਹਨੇਰਾ—ਸਦਾ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਰਾਹ ਦੁਆਰਾ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੁ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਵੇਦਾਂ, ਯਗਿਆਂ, ਤਪਸਿਆ, ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਪਰਮ ਆਦਿ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਇਰਖਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਸਭ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਇਹ ਰਾਜ ਗਿਆਨ, ਰਾਜ ਗੁਪਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਕ ਹੈ, ਅਸਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਅਵਿਅਕਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਦਿਵਯ ਮਾਇਆ ਹੈ! ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਵੇਂ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਜੀਵ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ; ਮੈਂ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠਾਂ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਾਰੇ ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੂਰਖ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ—all ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੋਹ ਤੇ ਅਸੁਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਦਿਵਯ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਅਬਿਨਾਸੀ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਗਿਆਨ-ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਇਕ ਰੂਪ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਯਜਨਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਯੱਗ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਭੇਟ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਔਸ਼ਧ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਮੰਤਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਘੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਭੇਟ ਦਾ ਕਰਮ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਮਾਂ, ਪੋਸ਼ਕ, ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ‘ਓਮ’ ਤੇ ਰਿਗ, ਸਾਮ, ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਲਕਸ਼, ਆਧਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਕਸ਼ੀ, ਨਿਵਾਸ, ਆਸਰਾ, ਦੋਸਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਲੀਨਤਾ, ਆਧਾਰ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਬੀਜ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਤਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਵਰਖਾ ਰੋਕਣ ਤੇ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਮੌਤ, ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ, ਦੋਵੇਂ ਹਾਂ। ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਸੋਮ ਪੀ ਕੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਇਸ ਮਰਣਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲ ਕੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਜੋ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।