ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ) ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਮੰਦ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕੇਸ਼ਵ। ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੋਈ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤ, ਰਾਜ ਜਾਂ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਗੋਵਿੰਦਾ, ਰਾਜ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਜੀਵਨ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣਾ ਹੈ?” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਰਾਜ, ਸੁਖ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੇ ਧਨ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ। ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ, ਦਾਦਾ, ਮਾਮਾ, ਸਸੁਰ, ਪੋਤੇ, ਸਾਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ। ਮਧੁਸੂਦਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ—even ਜੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਣ ਆਉਣ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਲਈ ਵੀ, ਧਰਤੀ ਲਈ ਤਾਂ ਛੱਡੋ ਹੀ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਪ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮਾਧਵ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ—ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਵਿਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਪਰ ਜਨਾਰਦਨ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਤੇ ਵਿਅਥਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ?” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ-ਪੱਤੀ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ, ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਨਿਆਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਅਨਿਆਇਕਤਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਭਟਕਣ ਨਾਲ, ਵਰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰਿਵਾਰ-ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ, ਵਰਨ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ-ਪੱਤੀ ਉਖੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਾਰਦਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰ-ਧਰਮ-ਪੱਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਰਹੀ ਨਿਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਅਫ਼ਸੋਸ! ਰਾਜ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ, ਹਥਿਆਰ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਣ-ਰੋਧੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ।” ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਰਥ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।” ਫਿਰ, ਸੰਜਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਈ, ਅਰਜੁਨ? ਇਹ ਸ਼ੂਭਰ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਮਿਲਦਾ, ਤੇ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਦਨਾਮੀ ਕਰੇਗੀ। ਪਾਰਥ, ਨਰਮਤਾ ਨੂੰ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦੇ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਦਿਲ ਦੀ ਛੋਟ-ਮੋਟ ਨਰਮਤਾ ਛੱਡ ਦੇ ਤੇ ਉਠ, ਸ਼ੱਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਵਾਲੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਧੁਸੂਦਨ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਭੀਸ਼ਮ ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੀਰ ਚਲਾਵਾਂ? ਉਹ ਮੇਰੇ ਆਦਰਨਯ ਹਨ, ਸ਼ੱਤ੍ਰੂ-ਨਾਸਕ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਮੈਂ ਭਿਖ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਣਾ ਚੰਗਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਤ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਚੰਗਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਏ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਨ।” “ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ: ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇਗਾ—even ਜੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਰਾਜ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਲੈ ਲਵਾਂ।” ਸੰਜਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਹਰਿਸ਼ਿਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਗੁਡਾਕੇਸ਼ (ਅਰਜੁਨ), ਸ਼ੱਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ,’ ਤੇ ਚੁਪ ਹੋ ਗਿਆ।” ਫਿਰ, ਹਰਿਸ਼ਿਕੇਸ਼ ਨੇ, ਹੌਲੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਦੋ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੁਖੀ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਖ-ਮਨਾਉਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਂ ਜੀਵਿਆਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ।” “ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ, ਤੂੰ ਜਾਂ ਇਹ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਂਗੇ।” “ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ।” “ਕੁੰਤੀਪੁਤ੍ਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਅ-ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ, ਭਾਰਤ।” “ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਉਹ ਹੀ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।” “ਅਸਲੀ ਦੀ ਅਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅਸਲੀ ਦੀ ਅਨਸਤਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਸਤ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।” “ਇਹ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਇਸ ਅਮਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” “ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਸਦੀਵੀ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਤੇ ਅਮਾਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਭਾਰਤ, ਯੁੱਧ ਕਰ।” “ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਰਦਾ ਜਾਂ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ; ਇਹ ਨਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਨਾਂ ਮਰਦਾ।” “ਇਹ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਨਾਂ ਮਰਦੀ; ਜੇਕਰ ਇਕ ਵਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਫਿਰ ਕਦੇ ਮਿਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਜਨਮਾ, ਸਦੀਵੀ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਮਰਣ ਨਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀ।” “ਪਾਰਥ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਦੀਵੀ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਪਰਿਵਰਤਨਯੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਮਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੇਂ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।” “ਇਹ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਅੱਗ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਪਾਣੀ ਭਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਹਵਾ ਸੁੱਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੰਕਟ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੱਚ, ਧਰਮ ਤੇ ਕਰਤਵ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਸਮਝਾਈ।