ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੀ ਦੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਭੀ ਸਤ੍ਵ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ—ਉਹ ਗੁਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪਰਭਾਵ ਹੇਠ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਸ ਪਰਮ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਬੜੀ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਮਾਇਆ ਨੇ ਹੜਪ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੁਰੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਪਰ, ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਇਕ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਹੀ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਤੀਆਂ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭੀ ਭਗਤ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਜਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਪੱਕੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਉਸੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਫਲ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਇਹ ਜੋ ਸੀਮਤ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਰਕੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਥਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਮੇਰੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਾਣ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਉੱਚੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਮੈਂ ਸਭ ਲਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਯੋਗ ਮਾਇਆ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਹਿਤ ਸੰਸਾਰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹਰ ਜੀਵ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਹੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਦੁਵਿਧਾ ਨਾਲ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੁਵਿਧਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਰ੍ਹਾ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਆਤਮਾ, ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਆਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੈ? ਕਰਮ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕੌਣ ਹੈ? ਤੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਪਰਮ ਹੈ; ਤੇ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਹਾਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਜਿਸ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਾਵ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਤੇ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਕਵੀ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਵੇਲੇ, ਯੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਭ੍ਰੂ-ਮਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ ਤਪਸਵੀ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ‘ਓਮ’—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇਕ ਅੱਖਰ ਹੈ—ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਵੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵੀ ਉਨੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅ-ਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਅ-ਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਜਥਾ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਅ-ਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅ-ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।