ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸਨੇਹੀ स्वर ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ, “ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਸੁਣ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਲਈ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਜੋ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਅੱਠ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤ ਤੱਤ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਮੇਰੀ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਜਾਣ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਹੈ—ਇਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਥਿਰ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਹਾਂ। ਹੇ ਧਨੰਜਯ! ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਣਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਮਣਕੇ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਓਮ ਅਖਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤੇਜ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ, ਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਹਾਂ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਬਿਨਾਸੀ ਬੀਜ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਦਿਵਯ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਪਾਪੀ, ਮੂੜ੍ਹ, ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਹੜਪ ਲੈਤੀ, ਤੇ ਜੋ ਅਸੁਰ-ਸਭਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਲੇਸ਼ੀਤ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਗਿਆਨੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਇਕ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਿਹਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੇ ਹੜਪ ਲਈ, ਉਹ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਗਤ ਜਿਸ ਰੂਪ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਅਟੁੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਭਗਤ ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਫਲ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਮਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅਪ੍ਰਗਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਉੱਚੀ, ਅਬਿਨਾਸੀ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਮੈਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੋਹਿਤ ਜਗਤ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ੀ! ਜਨਮ ਵੇਲੇ, ਸਭ ਜੀਵ ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਦੇ ਦੁੰਦ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਜੋ ਭਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੰਦ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗੀ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਇਕਾਗ੍ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ! ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੈ? ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਤੇ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕੌਣ ਹੈ?” ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਇਹ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਅਬਿਨਾਸੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਤੇ ਹੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਹਾਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਕੌਂਤੀ ਪੁੱਤਰ! ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਲੜਾਈ ਵੀ ਕਰ। ਜੇ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਦਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਕਵੀ, ਆਦਿ-ਪੁਰਖ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਸਭ ਦਾ ਧਾਰਕ, ਅਕਲਪਨੀਆ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੇਲੇ, ਅਡੋਲ ਮਨ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਭੌਹਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।