ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਤਰ, ਸਾਥੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ, ਤਟਸਥ, ਮੱਧਸਥ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨੇਕ ਅਤੇ ਪਾਪੀ—ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਲਾ, ਨਿਰਜਨ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੁੱਥਰੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਹੇਠਲੀ, ਕੂਸਾ ਘਾਹ, ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਪੱਕੀ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਉਥੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਸਨ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰੱਖੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੇ ਆਗੇ ਤੱਕੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ, ਡਰ ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਵੈ-ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਜੋ ਬਹੁਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੌਂਦਾ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਆਚਰਨ, ਸੌਣ-ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ’ਚ ਦੀਵਾ ਨ ਡੋਲਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਅਨੰਤ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਤੋਂ ਕਦੇ ਹਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਿਲਣ ’ਤੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਾਭ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵੀ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਯੋਗ ਹੈ—ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਯੋਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਥੋਂ-ਉਥੋਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਵਾਸਨਾ ਦਮਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਿਆਂ, ਯੋਗੀ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਅਨੰਤ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵਿਛੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਦੇ ਵਿਛੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ’ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੈ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਮਨ ਚੰਚਲ, ਤੂਫਾਨੀ, ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਹਠੀਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨਾ ਹਵਾ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਔਖਾ ਹੈ।” ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬੇਸ਼ੱਕ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁਤ੍ਰ, ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਪਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਟੁੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਇਹ ਪਾਸਾ, ਨਾ ਉਹ ਪਾਸਾ?” ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪਾਰਥ! ਨਾ ਇਥੇ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਬੁਰੇ ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਂਦੇ। ਉਹ ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਿਰਕਾਲ ਲਈ ਧਰਮਾਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸੁਚੱਜੇ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਜਨਮ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕੰਮਲਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਚਾਹੇ ਮਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਯੋਗੀ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਭਗਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਯੋਗੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਹੈ, ਕਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਯੋਗੀ ਬਣ। ਸਭ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਅੰਤ:ਕਰਨ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।