ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ 'ਤੇ ਦੋ ਫੌਜਾਂ ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਖੜੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਸਨ, ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਮੇਰਾ ਰਥ ਦੋਨਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖ ਸਕਾਂ ਕਿ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਲੜਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਲੜਨ ਆਏ ਹਨ।" ਸੰਜਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੁਡਾਕੇਸ਼ (ਅਰਜੁਨ) ਵਲੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਉਹ ਸੋਹਣਾ ਰਥ ਦੋਨਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਆ ਜਾ ਕੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪਾਰਥ! ਵੇਖੋ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੌਰਵ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਉੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਦਾਦਾ, ਗੁਰੂ, ਮਾਮੇ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰੇ, ਦੋਸਤ, ਸੱਸੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੇ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਖੜੇ ਵੇਖੇ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈ ਲਈ ਖੜਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਪਿਆ, "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਆਂ ਖੜੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਛੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਸੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਮੇਰੀ ਮੱਤ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਮੈਨੂੰ ਮੰਦ ਸ਼ਕੁਨ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੋਈ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ। ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ! ਰਾਜ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਅਸੀਂ ਰਾਜ, ਭੋਗ ਤੇ ਆਨੰਦ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਧਨ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ।" "ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ, ਦਾਦਾ, ਮਾਮੇ, ਸੱਸੁਰ, ਪੌਤਰੇ, ਸਾਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ ਖੜੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦੇਣ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।" "ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਪਾਪ ਹੀ ਲੱਗੂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਧਵ! ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕੁਲ ਨਾਸ ਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਭਗ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ, ਜੋ ਇਹ ਪਾਪ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਇਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚੀਏ?" "ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਅਧਰਮ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਤੀ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਗਾੜ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿਚ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਉਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਮਰ ਧਰਮ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਰਕ ਵਿਚ ਵਾਸ਼ ਅੰਤਹੀਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰ-ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਲੜਾਈ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।" ਸੰਜਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਜਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਰਥ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਹੱਥੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ।" ਫਿਰ, ਜਦ ਅਰਜੁਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਚਿੱਤ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਇਹ ਅਸਮੰਜਸ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਕਿਥੋਂ ਆ ਗਈ? ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਸੁਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਬਦਨਾਮੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਪਾਰਥ! ਇਹ ਨਰਮੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦਿਲ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਦਹਕਾ।" ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਤੀਰ ਚਲਾ ਕੇ ਭੀਸ਼ਮ ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਵਰਗੇ ਪੂਜਨੀਯ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਹ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤਾਂ ਭੀਖ ਮੰਗਣੀ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜੋ ਭੋਗ ਮਿਲਣਗੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਕੀ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਜਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤਣ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜੀਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਸਹਿਜਤਾ ਦਇਆ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਭਟਕ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਕੀ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਰਾਜ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।" ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਗੁਡਾਕੇਸ਼ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ,' ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੋਨਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਤੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਨਾ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਜੀਉਂਦੇ ਲਈ।" "ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਇਹ ਰਾਜੇ; ਤੇ ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਏਸ ਗੱਲ 'ਚ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ।