ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਵਰੀ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਮੋਹ, ਡਰ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਰਨ ਆ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਹਰ ਕੋਈ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਹੀ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੈਂ ਨੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕਰਤਾ ਨਾ ਸਮਝ, ਮੈਂ ਅਕਰਤਾ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਾਂ। ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਲਪੇਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਮ ਕਰ। ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਕੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਅਕਲਮੰਦ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਰਮ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ। ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕਰਮ, ਵਿਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਕਰਮ ਵਿਚ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਅਕਰਮ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਮੱਨੋਰਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਏ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ, ਦੁਖ–ਸੁਖ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਜਾਂਦਾ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਫਲਤਾ–ਅਸਫਲਤਾ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਯਜਨ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਜਨ ਦਾ ਭੋਗੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਹਵਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਅੱਗ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਯੋਗੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਰੂਪ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਹੀ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਰਾਹੀਂ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਕੁਝ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਾਠ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਹਰਲੀ ਸਾਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸਾਹ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਸਾਹ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਨਿਯਮਤ ਆਹਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਲੋਕ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਪਰਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਕੁਰੁਸ਼੍ਰੇਠ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਯਜਨ ਤੋਂ ਗਿਆਨ-ਯਜਨ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ, ਨਮਰਤਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਲੈ; ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣਗੇ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੋਹ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਵੇਂਗਾ; ਇਸ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਵੀ ਹੋਵੇਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਾਵ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਇੰਦਨ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਯੋਗ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਅਗਿਆਨ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਤੇ ਸੰਦੇਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਦੇਹੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਖ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇ। ਯੋਗ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਦੁਜੇ ਪਾਸੇ ਯੋਗ ਦੀ। ਦੱਸੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਉੱਤਮ ਹੈ?" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉੱਚੇ ਲਾਭ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ-ਯੋਗ, ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਨਾ ਇੱਛਾ, ਨਾ ਦੁਵੈਤਤਾ ਰਹੀ, ਉਹ ਸਦਾ ਤਿਆਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਨ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਖਿਆ (ਗਿਆਨ-ਮਾਰਗ) ਅਤੇ ਯੋਗ (ਕਰਮ-ਮਾਰਗ) ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੇਵਲ ਅਜਾਣੇ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਖਿਆਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਵਸਥਾ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਤਿਆਗ ਬਿਨਾ ਯੋਗ ਦੇ ਤਿਆਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।