ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਣਗੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਉਲਝਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਬੈਠਾਂਗਾ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਨਾ ਉਲਝਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਆਪ ਵੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ। ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ’। ਪਰ ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਣ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ’, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲੱਗਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਿਆਂ ਅਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਲਝਾਵੇ ਨਾ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਰਖਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਉਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—even ਗਿਆਨੀ ਵੀ। ਫਿਰ ਜਬਰ ਕਰਕੇ ਕੀ ਲਾਭ? ਹਰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਵਿਰਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵੇ, ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਉਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਦੂਜੇ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੀ ਚੰਗੀ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਡਰ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ, ਚਾਹੁੰਦੇ ਨਾ ਹੋਏ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕਾਮ ਹੈ, ਇਹ ਕਰੋਧ ਹੈ, ਜੋ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਭੁੱਖਾ, ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ, ਇੱਥੇ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ, ਦਰਪਣ ਨੂੰ ਧੂੜ, ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਗਰਭ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਕਾਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਮ, ਜੋ ਅਗਨਿ ਵਾਂਗ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਕੇ ਗਿਆਨ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ, ਤੇ ਇਸ ਦੁਸਟ, ਗਿਆਨ-ਵਿਧਵੰਸਕ ਵੈਰੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਉਹ ਹੈ—ਆਤਮਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੈਰੀ ਕਾਮ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਯੋਗ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਮਨੂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਮਨੂ ਨੇ ਇੱਖਵਾਕੁ ਨੂੰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਉਹ ਯੋਗ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਯੋਗ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੈਂ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਹੁਣ-ਹੁਣ ਹੋਇਆ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੋਗ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਮੇਰੇ ਤੇਰੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜਨਮੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵਧੇ, ਤਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਾਸਤੇ, ਮੈਂ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਮਗਰੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਰਾਗ, ਡਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਮੈਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ। ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਮ ਕਰ। ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਕਰਮ ਕੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਕਰਮ, ਵਿਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਕਰਮ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ।