ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜ਼ ਬੜੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਯਗ੍ਯ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਭੋਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਯਗ੍ਯ ਕੀਤੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੋਰ ਹਨ। ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ ਯਗ੍ਯ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਣਾ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਵਰਖਾ ਯਗ੍ਯ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਯਗ੍ਯ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਵੇਦ ਹਨ, ਤੇ ਵੇਦ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਦ ਸਦਾ ਯਗ੍ਯ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਪਾਪੀ ਜੀਵਨ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ, ਨਾ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਘਟਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਰਬੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਉਹੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਮਾਪਦੰਡ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਉਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਫਿਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਨਾ ਡੋਲਣ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ। ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ'। ਪਰ ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਗੁਣ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ', ਤੇ ਉਹ ਅਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਡੋਲਣ ਨਾ ਦੇਣ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਲਗਾ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਤੇ ਵਿਦਵੈਸ਼ ਰਹਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਦਵੈਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਹਰ ਇੰਦਰੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਤੇ ਵੈਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੋਰ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਰਨਾਂ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਡਰ ਹੀ ਡਰ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਰਜੁਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਅਣਚਾਹੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ?" ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਹਨ, ਜੋ ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਭੋਗੀ ਤੇ ਮਹਾ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਧੂੜ ਤੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਗਰਭਾਸਥਲੀ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਇੱਛਾ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਤੁੱਟ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ, ਅਗਨਿ ਵਾਂਗ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਗਿਆਨ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ, ਤੇ ਇਸ ਮਹਾ ਪਾਪੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਆਤਮਾ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਕਰ, ਤੇ ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਰੂਪ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੋਗ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਮਨੂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਮਨੂ ਨੇ ਇਹ ਇਖਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਜੋਗ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੋਗ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੋਗ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੈਂ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ਼ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜੋਗ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ?" ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਬੇਅੰਤ ਜਨਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜਨਮੀ ਹਾਂ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੈਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸੱਜਨਾਂ ਦੀ ਰੱਛਿਆ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਰਮ, ਯਗ੍ਯ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਸਕਤਤਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ ਬੜੀ ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ।