ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਗਵਦ੍ਗੀਤਾ

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਸੰਜਯਾ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਓ ਸੰਜਯਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?" ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦੋਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਓ ਗੁਰੂ, ਦੇਖੋ, ਇਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਰਥ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ, ਦ੍ਰੂਪਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਧਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।' ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸਿਆ, 'ਇੱਥੇ ਭੀਮਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਬਹਾਦੁਰ ਹਨ: ਯੁਯੁਧਾਨ, ਵੀਰਾਤ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੂਪਦ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਹੈ।' ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਬਹਾਦੁਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ, ਚੇਕਿਤਾਨਾ, ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਬਹਾਦੁਰ ਰਾਜਾ, ਪੁਰੁਜਿਤ, ਕੁੰਤੀਭੋਜ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਬਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫੌਜ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ, 'ਓ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਡੇ ਫੌਜ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵੀ ਹਨ: ਤੁਸੀਂ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹਨ, ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ, ਵਿਕਰਨ, ਅਤੇ ਸੋਮਦੱਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ।' ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬਹਾਦੁਰ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਸਿਮ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੂੰਜ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਕ੍ਹ ਬਜਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸ਼ੰਕ੍ਹ, ਲਾਠੀਆਂ, ਡੁਮਰੂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਏ ਗਏ, ਜੋ ਧਮਾਕੇਦਾਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਫਿਰ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਧਵ ਅਤੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ੰਕ੍ਹ ਬਜਾਏ। ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਪੰਚਜਨਯ ਬਜਾਇਆ, ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਦੇਵਦੱਤਾ, ਅਤੇ ਭੀਮਾ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਕ੍ਹ ਪੌਂਦਰ ਬਜਾਇਆ। ਯੁਧੀਸ਼ਠਿਰ, ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅਨੰਤਵਿਜਯ ਬਜਾਇਆ, ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਾਹਦੇਵ ਨੇ ਸੁਘੋਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਣਿਪੁਸ਼ਪਕਾ ਬਜਾਇਆ। ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਿਕੰਡੀਆਂ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਾਦਯੁਮਨਾ, ਵੀਰਾਤ, ਅਤੇ ਸਤਿਆਕੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ੰਕ੍ਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਜਾਏ। ਇਹ ਗੂੰਜ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਚਿਰਹਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਗੂੰਜੀ। ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਯੋਧੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਂਦਰ ਝੰਡਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਰਜੁਨ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਓ ਅਚੁਤ, ਮੇਰੇ ਰਥ ਨੂੰ ਦੋਨੋਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ ਜੋ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।' ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਦਾ ਰਥ ਦੋਨੋਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹਾ, 'ਓ ਪਾਰਥ, ਇੱਥੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਕੁਰੁਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ।' ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਦਇਆ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਓ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੇਖੋ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।' ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਦਾ ਗਾਂਡਿਵ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫਿਸਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਗਈ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ। ਕੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਾਜ ਦੇ ਲਈ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲਈ, ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ?' ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ? ਸਿਰਫ ਪਾਪ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆਏਗਾ।' ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ, 'ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੋਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ?' ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, 'ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨਿਆਇ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੇ 'ਤੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।