ଅକୀର୍ତିଂ ଚାପି ଭୂତାନି କଥଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତେଽଵ୍ଯଯାମ୍। ସଂଭାଵିତସ୍ଯ ଚାକୀର୍ତିର୍ମରଣାଦତିରିଚ୍ଯତେ।।2.34।।
ଲୋକେ ତୁମର ଅମର କଳଙ୍କ କଥା କହିବେ; ଏବଂ ଯିଏ ସମ୍ମାନିତ, ସେ ପାଇଁ ଅପମାନ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼।
ଭଯାଦ୍ରଣାଦୁପରତଂ ମଂସ୍ଯନ୍ତେ ତ୍ଵାଂ ମହାରଥାଃ। ଯେଷାଂ ଚ ତ୍ଵଂ ବହୁମତୋ ଭୂତ୍ଵା ଯାସ୍ଯସି ଲାଘଵମ୍।।2.35।।
ଯେଉଁମାନେ ତୁମକୁ ଅଧିକ ମାନ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଭାବିବେ ତୁମେ ଭୟରୁ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ିଦେଲା। ଏଭଳି ତୁମେ ଅପମାନରେ ପଡ଼ିବ।
ଅଵାଚ୍ଯଵାଦାଂଶ୍ଚ ବହୂନ୍ ଵଦିଷ୍ଯନ୍ତି ତଵାହିତାଃ। ନିନ୍ଦନ୍ତସ୍ତଵ ସାମର୍ଥ୍ଯଂ ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ନୁ କିମ୍।।2.36।।
ତୁମର ଶତ୍ରୁମାନେ ତୁମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅନେକ ଅପମାନଜନକ କଥା କହିବେ, ତୁମର ଶକ୍ତିକୁ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କ'ଣ ହେବ?
ହତୋ ଵା ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ସ୍ଵର୍ଗଂ ଜିତ୍ଵା ଵା ଭୋକ୍ଷ୍ଯସେ ମହୀମ୍। ତସ୍ମାଦୁତ୍ତିଷ୍ଠ କୌନ୍ତେଯ ଯୁଦ୍ଧାଯ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ।।2.37।।
ଯଦି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବ, ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇବ; ଯଦି ଜିତିବ, ପୃଥିବୀର ଭୋଗ କରିବ। ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉଠ।
ସୁଖଦୁଃଖେ ସମେ କୃତ୍ଵା ଲାଭାଲାଭୌ ଜଯାଜଯୌ। ତତୋ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଯୁଜ୍ଯସ୍ଵ ନୈଵଂ ପାପମଵାପ୍ସ୍ଯସି।।2.38।।
ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ହାନି, ଜୟ-ପରାଜୟକୁ ସମାନ ଭାବି, ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଅ; ଏଭଳି କଲେ କୌଣସି ପାପ ହେବ ନାହିଁ।
ଏଷା ତେଽଭିହିତା ସାଂଖ୍ଯେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋଗେ ତ୍ଵିମାଂ ଶ୍ରୃଣୁ। ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଯୁକ୍ତୋ ଯଯା ପାର୍ଥ କର୍ମବନ୍ଧଂ ପ୍ରହାସ୍ଯସି।।2.39।।
ଏହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କହିଲି; ଏବେ ଏହାକୁ ଅଭ୍ୟାସ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଶୁଣ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଯୋଗ କଲେ, ହେ ପାର୍ଥ, କର୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ।
ନେହାଭିକ୍ରମନାଶୋଽସ୍ତି ପ୍ରତ୍ଯଵାଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ସ୍ଵଲ୍ପମପ୍ଯସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ତ୍ରାଯତେ ମହତୋ ଭଯାତ୍।।2.40।।
ଏହି ମାର୍ଗରେ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ, କୌଣସି ଅପକାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ଧର୍ମର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ଵ୍ଯଵସାଯାତ୍ମିକା ବୁଦ୍ଧିରେକେହ କୁରୁନନ୍ଦନ। ବହୁଶାଖା ହ୍ଯନନ୍ତାଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଯୋଽଵ୍ଯଵସାଯିନାମ୍।।2.41।।
ଏଠାରେ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧି ଥାଏ; ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅନେକ ଶାଖା ଓ ଅନନ୍ତ।
ଯାମିମାଂ ପୁଷ୍ପିତାଂ ଵାଚଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯଵିପଶ୍ଚିତଃ। ଵେଦଵାଦରତାଃ ପାର୍ଥ ନାନ୍ଯଦସ୍ତୀତି ଵାଦିନଃ।।2.42।।
ଯେଉଁମାନେ ଅବିବେକୀ, ଏବଂ ବେଦର ଫୁଲ ଭଳି ଶବ୍ଦରେ ଆସକ୍ତ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେମାନେ ଭୋଗ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି, ଅନେକ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, କର୍ମର ଫଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଦେଉଥିବା ଆଶା କରନ୍ତି।
କାମାତ୍ମାନଃ ସ୍ଵର୍ଗପରା ଜନ୍ମକର୍ମଫଲପ୍ରଦାମ୍। କ୍ରିଯାଵିଶେଷବହୁଲାଂ ଭୋଗୈଶ୍ଵର୍ଯଗତିଂ ପ୍ରତି।।2.43।।
ସେମାନଙ୍କର ମନ ଭୋଗ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଲଗିଥାଏ, କର୍ମର ଫଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଦେଉଥିବା ଆଶା କରନ୍ତି, ଅନେକ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଭୋଗୈଶ୍ଵର୍ଯପ୍ରସକ୍ତାନାଂ ତଯାପହୃତଚେତସାମ୍। ଵ୍ଯଵସାଯାତ୍ମିକା ବୁଦ୍ଧିଃ ସମାଧୌ ନ ଵିଧୀଯତେ।।2.44।।
ଯେମାନେ ଭୋଗ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଆସକ୍ତ, ଏହି ଆସକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ମନ ହରାଇଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧି କେବେ ମନେ ନିବିଡ଼ ହୁଏନାହିଁ।
ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯଵିଷଯା ଵେଦା ନିସ୍ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯୋ ଭଵାର୍ଜୁନ। ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ନିତ୍ଯସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥୋ ନିର୍ଯୋଗକ୍ଷେମ ଆତ୍ମଵାନ୍।।2.45।।
ବେଦ ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣର ବିଷୟ ଦେଖାଏ; ହେ ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ଏହି ତିନି ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ଦୂରେ ରୁହ, ସଦା ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଅଟୁଟ ରୁହ, ଲାଭ ଓ ରକ୍ଷା ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ।
ଯାଵାନର୍ଥ ଉଦପାନେ ସର୍ଵତଃ ସଂପ୍ଲୁତୋଦକେ। ତାଵାନ୍ସର୍ଵେଷୁ ଵେଦେଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଜାନତଃ।।2.46।।
ଯେପରି ଚାରିପାଖରେ ପାଣିର ବଡ଼ ବନ୍ୟା ହେଲେ ଏକ ଛୋଟ କୁଆଁର ଦରକାର ରହେନାହିଁ, ତେଣୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଯାଏ।
କର୍ମଣ୍ଯେଵାଧିକାରସ୍ତେ ମା ଫଲେଷୁ କଦାଚନ। ମା କର୍ମଫଲହେତୁର୍ଭୂର୍ମା ତେ ସଙ୍ଗୋଽସ୍ତ୍ଵକର୍ମଣି।।2.47।।
ତୁମର କର୍ମ କରିବାର ଅଧିକାର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଫଳ ଉପରେ କେବେ ନୁହେଁ। କର୍ମର ଫଳକୁ ଆଶା କରନାହିଁ, ଏବଂ କର୍ମ ନ କରିବାରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନାହିଁ।
ଯୋଗସ୍ଥଃ କୁରୁ କର୍ମାଣି ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଧନଞ୍ଜଯ। ସିଦ୍ଧ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯୋଃ ସମୋ ଭୂତ୍ଵା ସମତ୍ଵଂ ଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ।।2.48।।
ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତାରେ ସମଭାବ ରଖି କର୍ମ କର, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ। ସମତାକୁ ଯୋଗ ବୋଲାଯାଏ।
ଦୂରେଣ ହ୍ଯଵରଂ କର୍ମ ବୁଦ୍ଧିଯୋଗାଦ୍ଧନଞ୍ଜଯ। ବୁଦ୍ଧୌ ଶରଣମନ୍ଵିଚ୍ଛ କୃପଣାଃ ଫଲହେତଵଃ।।2.49।।
ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ ତୁଳନାରେ ମାତ୍ର କର୍ମ ବହୁତ ନିମ୍ନ। ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, କାରଣ କର୍ମର ଫଳକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖୀ।
ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତୋ ଜହାତୀହ ଉଭେ ସୁକୃତଦୁଷ୍କୃତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଯୋଗାଯ ଯୁଜ୍ଯସ୍ଵ ଯୋଗଃ କର୍ମସୁ କୌଶଲମ୍।।2.50।।
ଯିଏ ବୁଦ୍ଧି ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ଏଠାରେ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କର୍ମ ଦୁହିଁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ତେଣୁ ଯୋଗରେ ଲାଗିପଡ଼, କାରଣ କର୍ମରେ ଦକ୍ଷତା ହିଁ ଯୋଗ।
କର୍ମଜଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତା ହି ଫଲଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମନୀଷିଣଃ। ଜନ୍ମବନ୍ଧଵିନିର୍ମୁକ୍ତାଃ ପଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯନାମଯମ୍।।2.51।।
ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମର ଫଳ ଛାଡ଼ି, ଜନ୍ମ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ଦୂର ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚନ୍ତି।
ଯଦା ତେ ମୋହକଲିଲଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵ୍ଯତିତରିଷ୍ଯତି। ତଦା ଗନ୍ତାସି ନିର୍ଵେଦଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯସ୍ଯ ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ଚ।।2.52।।
ଯେତେବେଳେ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ମୋହର ଜଞ୍ଜାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯିବ, ସେତେବେଳେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାହା ଅଛି କିମ୍ବା ଶୁଣିଛ, ସେସବୁ ଉପରେ ତୁମେ ଅସକ୍ତ ହେଉ।
ଶ୍ରୁତିଵିପ୍ରତିପନ୍ନା ତେ ଯଦା ସ୍ଥାସ୍ଯତି ନିଶ୍ଚଲା। ସମାଧାଵଚଲା ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଦା ଯୋଗମଵାପ୍ସ୍ଯସି।।2.53।।
ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିଥିବା କଥାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିବା ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଧ୍ୟାନରେ ଅଡ଼ିଗ ଓ ଅଚଳ ହୋଇଯିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ କା ଭାଷା ସମାଧିସ୍ଥସ୍ଯ କେଶଵ। ସ୍ଥିତଧୀଃ କିଂ ପ୍ରଭାଷେତ କିମାସୀତ ଵ୍ରଜେତ କିମ୍।।2.54।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ କେଶବ, ଯିଏ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧି ଧାରଣ କରିଛି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ କଣ? ସେ କିପରି କଥାବାର୍ତ୍ତା କହେ, କିପରି ବସେ ଓ କିପରି ଚାଲେ?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ପ୍ରଜହାତି ଯଦା କାମାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ପାର୍ଥ ମନୋଗତାନ୍। ଆତ୍ମନ୍ଯେଵାତ୍ମନା ତୁଷ୍ଟଃ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞସ୍ତଦୋଚ୍ଯତେ।।2.55।।
ଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ପାର୍ଥ, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମନର ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ସେତେବେଳେ ସେକୁ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କୁହାଯାଏ।
ଦୁଃଖେଷ୍ଵନୁଦ୍ଵିଗ୍ନମନାଃ ସୁଖେଷୁ ଵିଗତସ୍ପୃହଃ। ଵୀତରାଗଭଯକ୍ରୋଧଃ ସ୍ଥିତଧୀର୍ମୁନିରୁଚ୍ଯତେ।।2.56।।
ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଅଚଞ୍ଚଳ ମନ ରଖେ, ସୁଖରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେଠି ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ମୁନି କୁହାଯାଏ।
ଯଃ ସର୍ଵତ୍ରାନଭିସ୍ନେହସ୍ତତ୍ତତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଶୁଭାଶୁଭମ୍। ନାଭିନନ୍ଦତି ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ତସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା।।2.57।।
ଯିଏ ସମସ୍ତଠାରେ ଅନାସକ୍ତ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କିଛି ମିଳିଲେ ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଯଦା ସଂହରତେ ଚାଯଂ କୂର୍ମୋଽଙ୍ଗାନୀଵ ସର୍ଵଶଃ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା।।2.58।।
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଲୋକ କଛୁଆଁ ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଯେପରି ଭିତରକୁ ଟାଣିନେଇଥାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରୁ ହଟାଇନେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଵିଷଯା ଵିନିଵର୍ତନ୍ତେ ନିରାହାରସ୍ଯ ଦେହିନଃ। ରସଵର୍ଜଂ ରସୋଽପ୍ଯସ୍ଯ ପରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଵର୍ତତେ।।2.59।।
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରୁ ଦୂରେ ରହେ, ତାଙ୍କୁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଛାଡ଼ିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ରୁଚି ରହିଯାଏ; ଏହି ରୁଚି ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚକୁ ଦେଖିଲେ ଅପେକ୍ଷା କରିଯାଏ।
ଯତତୋ ହ୍ଯପି କୌନ୍ତେଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵିପଶ୍ଚିତଃ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରମାଥୀନି ହରନ୍ତି ପ୍ରସଭଂ ମନଃ।।2.60।।
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଆକର୍ଷିତ କରିନେଉଛି।
ତାନି ସର୍ଵାଣି ସଂଯମ୍ଯ ଯୁକ୍ତ ଆସୀତ ମତ୍ପରଃ। ଵଶେ ହି ଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା।।2.61।।
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି ଅଟୁଟ ରୁହ। ଯାହାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନ୍ପୁଂସଃ ସଙ୍ଗସ୍ତେଷୂପଜାଯତେ। ସଙ୍ଗାତ୍ ସଂଜାଯତେ କାମଃ କାମାତ୍କ୍ରୋଧୋଽଭିଜାଯତେ।।2.62।।
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗବସ୍ତୁ ଉପରେ ମନ ଲଗାଇଥାଏ, ସେଠାରୁ ତାଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଆସକ୍ତିରୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ଇଚ୍ଛାରୁ କ୍ରୋଧ ଉପଜେ।
କ୍ରୋଧାଦ୍ଭଵତି ସଂମୋହଃ ସଂମୋହାତ୍ସ୍ମୃତିଵିଭ୍ରମଃ। ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିନାଶୋ ବୁଦ୍ଧିନାଶାତ୍ପ୍ରଣଶ୍ଯତି।।2.63।।
କ୍ରୋଧରୁ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଭ୍ରମରୁ ସ୍ମୃତି ହାରାଯାଏ, ସ୍ମୃତି ହରାଇଗଲେ ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।