ଅଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରାକୃତଃ ସ୍ତବ୍ଧଃ ଶଠୋ ନୈଷ୍କୃତିକୋଽଲସଃ।ଵିଷାଦୀ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରୀ ଚ କର୍ତା ତାମସ ଉଚ୍ଯତେ।।18.28।।
ଯିଏ ଅଯୋଗ୍ୟ, ଅସଭ୍ୟ, ଅହଂକାରୀ, ଚତୁର୍, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି, ଆଳସ୍ୟ, ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଦେରି କରିବା ଆଦତ ଥାଏ, ସେଉଁଠିକୁ ତାମସିକ କର୍ତ୍ତା କୁହାଯାଏ।
ବୁଦ୍ଧେର୍ଭେଦଂ ଧୃତେଶ୍ଚୈଵ ଗୁଣତସ୍ତ୍ରିଵିଧଂ ଶ୍ରୃଣୁ।ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନମଶେଷେଣ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ଧନଞ୍ଜଯ।।18.29।।
ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୃତିର ଗୁଣାନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଭେଦ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏବଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ କୁହୁଛି, ଶୁଣ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତିଂ ଚ କାର୍ଯାକାର୍ଯେ ଭଯାଭଯେ।ବନ୍ଧଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଯା ଵେତ୍ତି ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ।।18.30।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ, କରିବା ଓ ନକରିବା ଉଚିତ, ଭୟ ଓ ନିର୍ଭୟତା, ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱିକ।
ଯଯା ଧର୍ମମଧର୍ମଂ ଚ କାର୍ଯଂ ଚାକାର୍ଯମେଵ ଚ।ଅଯଥାଵତ୍ପ୍ରଜାନାତି ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ରାଜସୀ।।18.31।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, କରିବା ଓ ନକରିବା ଉଚିତ କଥାକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବେ ବୁଝେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ରାଜସି।
ଅଧର୍ମଂ ଧର୍ମମିତି ଯା ମନ୍ଯତେ ତମସାଽଽଵୃତା।ସର୍ଵାର୍ଥାନ୍ଵିପରୀତାଂଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପାର୍ଥ ତାମସୀ।।18.32।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଇ ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ଭାବେ, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ତାମସି।
ଧୃତ୍ଯା ଯଯା ଧାରଯତେ ମନଃପ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯାଃ।ଯୋଗେନାଵ୍ଯଭିଚାରିଣ୍ଯା ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ।।18.33।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଯେଉଁ ଧୃତି ଅଚଳ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେହି ଧୃତି ସତ୍ତ୍ୱିକ।
ଯଯା ତୁ ଧର୍ମକାମାର୍ଥାନ୍ ଧୃତ୍ଯା ଧାରଯତେଽର୍ଜୁନ।ପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଫଲାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ରାଜସୀ।।18.34।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଯେଉଁ ଧୃତି ଫଳ ଆଶାରେ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେହି ଧୃତି ରାଜସି।
ଯଯା ସ୍ଵପ୍ନଂ ଭଯଂ ଶୋକଂ ଵିଷାଦଂ ମଦମେଵ ଚ।ନ ଵିମୁଞ୍ଚତି ଦୁର୍ମେଧା ଧୃତିଃ ସା ପାର୍ଥ ତାମସୀ।।18.35।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଯେଉଁ ଧୃତି ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିପାରେନାହିଁ, ସେହି ଧୃତି ତାମସି।
ସୁଖଂ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଶ୍ରୃଣୁ ମେ ଭରତର୍ଷଭ।ଅଭ୍ଯାସାଦ୍ରମତେ ଯତ୍ର ଦୁଃଖାନ୍ତଂ ଚ ନିଗଚ୍ଛତି।।18.36।।
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ସୁଖ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ସୁଖ ପ୍ରୟାସ କଲେ ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ଓ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୁଏ, ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ ଭଳି ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ଅମୃତ ସମାନ ହୁଏ, ସେହି ସୁଖ ସତ୍ତ୍ୱିକ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଶୁଦ୍ଧତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଯତ୍ତଦଗ୍ରେ ଵିଷମିଵ ପରିଣାମେଽମୃତୋପମମ୍।ତତ୍ସୁଖଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତମାତ୍ମବୁଦ୍ଧିପ୍ରସାଦଜମ୍।।18.37।।
ଯେଉଁ ସୁଖ ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ ଭଳି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଅମୃତ ସମାନ ହୁଏ, ସେହି ସୁଖକୁ ସତ୍ତ୍ୱିକ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଶାନ୍ତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଵିଷଯେନ୍ଦ୍ରିଯସଂଯୋଗାଦ୍ଯତ୍ତଦଗ୍ରେଽମୃତୋପମମ୍।ପରିଣାମେ ଵିଷମିଵ ତତ୍ସୁଖଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍।।18.38।।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ସଂଯୋଗରୁ ଯେଉଁ ସୁଖ ଆରମ୍ଭରେ ଅମୃତ ସମାନ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ବିଷ ଭଳି ହୁଏ, ସେହି ସୁଖକୁ ରାଜସିକ କୁହାଯାଏ।
ଯଦଗ୍ରେ ଚାନୁବନ୍ଧେ ଚ ସୁଖଂ ମୋହନମାତ୍ମନଃ।ନିଦ୍ରାଲସ୍ଯପ୍ରମାଦୋତ୍ଥଂ ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍।।18.39।।
ଯେଉଁ ସୁଖ ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଶେଷରେ ଆତ୍ମାକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ନିଦ୍ରା, ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅବିଧାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେହି ସୁଖକୁ ତାମସିକ କୁହାଯାଏ।
ନ ତଦସ୍ତି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵା ଦିଵି ଦେଵେଷୁ ଵା ପୁନଃ।ସତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରକୃତିଜୈର୍ମୁକ୍ତଂ ଯଦେଭିଃ ସ୍ଯାତ୍ିତ୍ରଭିର୍ଗୁଣୈଃ।।18.40।।
ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ନାହିଁ, ଯାହା ପ୍ରକୃତିଜ ଏହି ତିନି ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ।
ବ୍ରାହ୍ମଣକ୍ଷତ୍ରିଯଵିଶାଂ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚ ପରଂତପ।କର୍ମାଣି ପ୍ରଵିଭକ୍ତାନି ସ୍ଵଭାଵପ୍ରଭଵୈର୍ଗୁଣୈଃ।।18.41।।
ହେ ପରନ୍ତପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ କର୍ମ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ।
ଶମୋ ଦମସ୍ତପଃ ଶୌଚଂ କ୍ଷାନ୍ତିରାର୍ଜଵମେଵ ଚ।ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନମାସ୍ତିକ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମକର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍।।18.42।।
ଶାନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ, ତପସ୍ୟା, ପବିତ୍ରତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସରଳତା, ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ ଓ ଆସ୍ଥା — ଏହି ସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ୱଭାବଜ କର୍ମ।
ଶୌର୍ଯଂ ତେଜୋ ଧୃତିର୍ଦାକ୍ଷ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧେ ଚାପ୍ଯପଲାଯନମ୍।ଦାନମୀଶ୍ଵରଭାଵଶ୍ଚ କ୍ଷାତ୍ରଂ କର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍।।18.43।।
ପ୍ରାକ୍ରମ, ତେଜ, ଧୃତି, ଦକ୍ଷତା, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇନଥିବା, ଦାନ ଓ ଶାସନ କ୍ଷମତା — ଏହି ସବୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସ୍ୱଭାବଜ କର୍ମ।
କୃଷିଗୌରକ୍ଷ୍ଯଵାଣିଜ୍ଯଂ ଵୈଶ୍ଯକର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍।ପରିଚର୍ଯାତ୍ମକଂ କର୍ମ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯାପି ସ୍ଵଭାଵଜମ୍।।18.44।।
ଚାଷ, ଗାଈ ରକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟବସାୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ବୈଶ୍ୟଙ୍କର ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ। ଶୂଦ୍ରଙ୍କର ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେବା କରିବା।
ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ କର୍ମଣ୍ଯଭିରତଃ ସଂସିଦ୍ଧିଂ ଲଭତେ ନରଃ।ସ୍ଵକର୍ମନିରତଃ ସିଦ୍ଧିଂ ଯଥା ଵିନ୍ଦତି ତଚ୍ଛୃଣୁ।।18.45।।
ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ସଫଳତା ପାଏ। ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଲୋକ କିପରି ସିଦ୍ଧିକୁ ପାଏ, ଏହା ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।
ଯତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଭୂତାନାଂ ଯେନ ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍।ସ୍ଵକର୍ମଣା ତମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଂ ଵିନ୍ଦତି ମାନଵଃ।।18.46।।
ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମଣିଷ ସଫଳତା ପାଏ।
ଶ୍ରେଯାନ୍ସ୍ଵଧର୍ମୋ ଵିଗୁଣଃ ପରଧର୍ମାତ୍ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତାତ୍।ସ୍ଵଭାଵନିଯତଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନାପ୍ନୋତି କିଲ୍ବିଷମ୍।।18.47।।
ନିଜ ଧର୍ମ ଯଦିଓ ଦୁର୍ବଳ, ତଥାପି ଅନ୍ୟର ଧର୍ମ ଭଲଭାବେ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିଲେ ପାପ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସହଜଂ କର୍ମ କୌନ୍ତେଯ ସଦୋଷମପି ନ ତ୍ଯଜେତ୍।ସର୍ଵାରମ୍ଭା ହି ଦୋଷେଣ ଧୂମେନାଗ୍ନିରିଵାଵୃତାଃ।।18.48।।
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଜନ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ କିଛି ନ କିଛି ଦୋଷ ଥାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂଆଁ ଢାକି ରହିଥାଏ।
ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵତ୍ର ଜିତାତ୍ମା ଵିଗତସ୍ପୃହଃ।ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯସିଦ୍ଧିଂ ପରମାଂ ସଂନ୍ଯାସେନାଧିଗଚ୍ଛତି।।18.49।।
ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ସବୁଠାରେ ଅସକ୍ତ, ନିଜକୁ ଜିତିଛନ୍ତି ଓ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଫଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ସିଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଥା ବ୍ରହ୍ମ ତଥାପ୍ନୋତି ନିବୋଧ ମେ।ସମାସେନୈଵ କୌନ୍ତେଯ ନିଷ୍ଠା ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ଯା ପରା।।18.50।।
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସଫଳତା ପାଇଯାଇଲେ କିପରି ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାକୁ ମୋ ଠାରୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଶୁଣ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଶୁଦ୍ଧଯା ଯୁକ୍ତୋ ଧୃତ୍ଯାଽଽତ୍ମାନଂ ନିଯମ୍ଯ ଚ।ଶବ୍ଦାଦୀନ୍ ଵିଷଯାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ଵ୍ଯୁଦସ୍ଯ ଚ।।18.51।।
ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଛାଡ଼ି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷକୁ ଦୂର କରି,
ଵିଵିକ୍ତସେଵୀ ଲଘ୍ଵାଶୀ ଯତଵାକ୍କାଯମାନସଃ।ଧ୍ଯାନଯୋଗପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ।।18.52।।
ନିଜେ ଅଲଗା ରହି, ହାଲୁକା ଖାଇ, କଥା, ଶରୀର ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲାଗି ରହି, ବିରକ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି,
ଅହଙ୍କାରଂ ବଲଂ ଦର୍ପଂ କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ପରିଗ୍ରହମ୍।ଵିମୁଚ୍ଯ ନିର୍ମମଃ ଶାନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯାଯ କଲ୍ପତେ।।18.53।।
ଅହଂକାର, ବଳ, ଅଭିମାନ, ଆସା, କ୍ରୋଧ ଓ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, 'ମୋର' ଭାବ ଦୂର କରି, ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମଭୂତଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ନ ଶୋଚତି ନ କାଙ୍କ୍ଷତି।ସମଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ମଦ୍ଭକ୍ତିଂ ଲଭତେ ପରାମ୍।।18.54।।
ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦିତ ମନ ରଖି, ନ ଶୋକ କରେ, ନ ଆଶା କରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସମଭାବେ ଦେଖି, ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତିକୁ ପାଏ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ମାମଭିଜାନାତି ଯାଵାନ୍ଯଶ୍ଚାସ୍ମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ।ତତୋ ମାଂ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିଶତେ ତଦନନ୍ତରମ୍।।18.55।।
ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣିପାରେ, ମୁଁ କିଏ ଓ କଣ। ଏଭଳି ଜାଣିଲେ, ସେମାନେ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ମୋତେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ସର୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯପି ସଦା କୁର୍ଵାଣୋ ମଦ୍ଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ।ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦଵାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତଂ ପଦମଵ୍ଯଯମ୍।।18.56।।
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କର, ମୋର କୃପାରେ ଅବିନାଶୀ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ପଦକୁ ପାଇପାରିବ।
ଚେତସା ସର୍ଵକର୍ମାଣି ମଯି ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ମତ୍ପରଃ।ବୁଦ୍ଧିଯୋଗମୁପାଶ୍ରିତ୍ଯ ମଚ୍ଚିତ୍ତଃ ସତତଂ ଭଵ।।18.57।।
ମନକୁ ମୋପାଇଁ ଦେଇ, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ବୁଦ୍ଧି ଯୋଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରି, ସଦା ମୋରେ ଲୀନ ହୋ।