ସଦ୍ଭାଵେ ସାଧୁଭାଵେ ଚ ସଦିତ୍ଯେତତ୍ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ।ପ୍ରଶସ୍ତେ କର୍ମଣି ତଥା ସଚ୍ଛବ୍ଦଃ ପାର୍ଥ ଯୁଜ୍ଯତେ।।17.26।।
ସତ୍ ଭାବରେ ଏବଂ ଭଲ ଭାବରେ ‘ସତ୍’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; ଏହିପରି, ମନ୍ତ୍ରୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ‘ସତ୍’ ଶବ୍ଦ ଲାଗିଥାଏ, ହେ ପାର୍ଥ।
ଯଜ୍ଞେ ତପସି ଦାନେ ଚ ସ୍ଥିତିଃ ସଦିତି ଚୋଚ୍ଯତେ।କର୍ମ ଚୈଵ ତଦର୍ଥୀଯଂ ସଦିତ୍ଯେଵାଭିଧୀଯତେ।।17.27।।
ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦାନରେ ଦୃଢ଼ତାକୁ ‘ସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କାମକୁ ମଧ୍ୟ ‘ସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯା ହୁତଂ ଦତ୍ତଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ଚ ଯତ୍।ଅସଦିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ପାର୍ଥ ନ ଚ ତତ୍ପ୍ରେତ୍ଯ ନୋ ଇହ।।17.28।।
ଯେଉଁ ହୋମ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ଅସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ପାର୍ଥ; ଏହା ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି ଲାଭ ଦେଉନାହିଁ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ସଂନ୍ଯାସସ୍ଯ ମହାବାହୋ ତତ୍ତ୍ଵମିଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁମ୍। ତ୍ଯାଗସ୍ଯ ଚ ହୃଷୀକେଶ ପୃଥକ୍କେଶିନିଷୂଦନ।।18.1।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ମହାବାହୁ, ମୁଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଏବଂ ତ୍ୟାଗର ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ହୃଷୀକେଶ, ଏବଂ ହେ କେଶି ନିଶୂଦନ, ଦୁଇଟିର ତଫାତ କଣ?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ କାମ୍ଯାନାଂ କର୍ମଣାଂ ନ୍ଯାସଂ ସଂନ୍ଯାସଂ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। ସର୍ଵକର୍ମଫଲତ୍ଯାଗଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତ୍ଯାଗଂ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ।।18.2।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଛାଡ଼ିବାକୁ ତ୍ୟାଗ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କୁହନ୍ତି।
ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଦୋଷଵଦିତ୍ଯେକେ କର୍ମ ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକର୍ମ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯମିତି ଚାପରେ।।18.3।।
କିଛି ଚିନ୍ତକ କହନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷ ଭଳି ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନିଶ୍ଚଯଂ ଶ୍ରୃଣୁ ମେ ତତ୍ର ତ୍ଯାଗେ ଭରତସତ୍ତମ।ତ୍ଯାଗୋ ହି ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ତ୍ରିଵିଧଃ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତଃ।।18.4।।
ତ୍ୟାଗ ବିଷୟରେ ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ ଶୁଣ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ; କାରଣ, ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ତ୍ୟାଗ ତିନି ପ୍ରକାରର ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକର୍ମ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ କାର୍ଯମେଵ ତତ୍।ଯଜ୍ଞୋ ଦାନଂ ତପଶ୍ଚୈଵ ପାଵନାନି ମନୀଷିଣାମ୍।।18.5।।
ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଗୁଡ଼ିକ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ। ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ପଣ୍ଡିତମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ।
ଏତାନ୍ଯପି ତୁ କର୍ମାଣି ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଫଲାନି ଚ।କର୍ତଵ୍ଯାନୀତି ମେ ପାର୍ଥ ନିଶ୍ିଚତଂ ମତମୁତ୍ତମମ୍।।18.6।।
ତଥାପି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି କରିବା ଉଚିତ। ଏହା, ହେ ପାର୍ଥ, ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମତ।
ନିଯତସ୍ଯ ତୁ ସଂନ୍ଯାସଃ କର୍ମଣୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ।ମୋହାତ୍ତସ୍ଯ ପରିତ୍ଯାଗସ୍ତାମସଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ।।18.7।।
ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟର ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୂଢ଼ତାରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଦୁଃଖମିତ୍ଯେଵ ଯତ୍କର୍ମ କାଯକ୍ଲେଶଭଯାତ୍ତ୍ଯଜେତ୍।ସ କୃତ୍ଵା ରାଜସଂ ତ୍ଯାଗଂ ନୈଵ ତ୍ଯାଗଫଲଂ ଲଭେତ୍।।18.8।।
ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଦୁଃଖ ଭାବି କିମ୍ବା ଦେହର କଷ୍ଟ ଭୟରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେହିପରି ତ୍ୟାଗ ରାଜସିକ ଭାବର ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ କେବେ ମିଳେନାହିଁ।
କାର୍ଯମିତ୍ଯେଵ ଯତ୍କର୍ମ ନିଯତଂ କ୍ରିଯତେଽର୍ଜୁନ।ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଫଲଂ ଚୈଵ ସ ତ୍ଯାଗଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ମତଃ।।18.9।।
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି କରାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ସହିତ ଲାଗିଥିବା ମମତା ଓ ଫଳର ଆଶା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେହି ତ୍ୟାଗ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବର ହେବାକୁ ମନାଯାଏ।
ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟ୍ଯକୁଶଲଂ କର୍ମ କୁଶଲେ ନାନୁଷଜ୍ଜତେ।ତ୍ଯାଗୀ ସତ୍ତ୍ଵସମାଵିଷ୍ଟୋ ମେଧାଵୀ ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ।।18.10।।
ଯିଏ ପବିତ୍ରତାରେ ଭରିଯାଇଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସନ୍ଦେହ ରହିତ, ସେ ଅକୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତିନାହିଁ, କୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନାହିଁ—ଏହିପରି ତ୍ୟାଗୀ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ନ ହି ଦେହଭୃତା ଶକ୍ଯଂ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ କର୍ମାଣ୍ଯଶେଷତଃ।ଯସ୍ତୁ କର୍ମଫଲତ୍ଯାଗୀ ସ ତ୍ଯାଗୀତ୍ଯଭିଧୀଯତେ।।18.11।।
ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଉଁଥିରେ ତ୍ୟାଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନିଷ୍ଟମିଷ୍ଟଂ ମିଶ୍ରଂ ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍।ଭଵତ୍ଯତ୍ଯାଗିନାଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ନ ତୁ ସଂନ୍ଯାସିନାଂ କ୍ଵଚିତ୍।।18.12।।
ଅପ୍ରିୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ମିଶ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତ୍ୟାଗ ନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ କେବେ ଏହାର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ପଞ୍ଚୈତାନି ମହାବାହୋ କାରଣାନି ନିବୋଧ ମେ।ସାଂଖ୍ଯେ କୃତାନ୍ତେ ପ୍ରୋକ୍ତାନି ସିଦ୍ଧଯେ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍।।18.13।।
ହେ ମହାବାହୁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯେ ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ, ଯାହା ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଅଧିଷ୍ଠାନଂ ତଥା କର୍ତା କରଣଂ ଚ ପୃଥଗ୍ଵିଧମ୍।ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ପୃଥକ୍ଚେଷ୍ଟା ଦୈଵଂ ଚୈଵାତ୍ର ପଞ୍ଚମମ୍।।18.14।।
ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: କାର୍ଯ୍ୟର ଆଧାର ଭାବେ ଦେହ, କର୍ତ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପକରଣ, ଅନେକ ପ୍ରକାର କ୍ରିୟା, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି।
ଶରୀରଵାଙ୍ମନୋଭିର୍ଯତ୍କର୍ମ ପ୍ରାରଭତେ ନରଃ।ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଵା ଵିପରୀତଂ ଵା ପଞ୍ଚୈତେ ତସ୍ଯ ହେତଵଃ।।18.15।।
ମଣିଷ୍ୟ ଶରୀର, କଥା କିମ୍ବା ମନ ଦ୍ୱାରା ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ସେଠାରେ ନ୍ୟାୟ ହେଉ କି ଅନ୍ୟାୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତାହାର କାରଣ।
ତତ୍ରୈଵଂ ସତି କର୍ତାରମାତ୍ମାନଂ କେଵଲଂ ତୁ ଯଃ।ପଶ୍ଯତ୍ଯକୃତବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାନ୍ନ ସ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ମତିଃ।।18.16।।
ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଯିଏ ଅପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧିରେ କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖେ, ସେଉଁଥିରେ ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ନାହିଁ, ସେ ମୂଢ଼।
ଯସ୍ଯ ନାହଂକୃତୋ ଭାଵୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ଯସ୍ଯ ନ ଲିପ୍ଯତେ।ହତ୍ଵାପି ସ ଇମାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ନ ହନ୍ତି ନ ନିବଧ୍ଯତେ।।18.17।।
ଯାହାଙ୍କର ମୁଁ-ଭାବ ନାହିଁ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଅଲିପ୍ତ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମାରନ୍ତି ନାହିଁ, ବନ୍ଧିତ ହେବେ ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ପରିଜ୍ଞାତା ତ୍ରିଵିଧା କର୍ମଚୋଦନା।କରଣଂ କର୍ମ କର୍ତେତି ତ୍ରିଵିଧଃ କର୍ମସଂଗ୍ରହଃ।।18.18।।
ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାତା—ଏହି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରେ; ଉପକରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା—ଏହି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟର ଅଂଶ।
ଜ୍ଞାନଂ କର୍ମ ଚ କର୍ତା ଚ ତ୍ରିଧୈଵ ଗୁଣଭେଦତଃ।ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଗୁଣସଂଖ୍ଯାନେ ଯଥାଵଚ୍ଛୃଣୁ ତାନ୍ଯପି।।18.19।।
ଜ୍ଞାନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣର ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ତିନି ପ୍ରକାରର; ଏହା ସଂଖ୍ୟାନେ କୁହାଯାଇଛି, ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାଯଥ ଶୁଣ।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯେନୈକଂ ଭାଵମଵ୍ଯଯମୀକ୍ଷତେ।ଅଵିଭକ୍ତଂ ଵିଭକ୍ତେଷୁ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିଦ୍ଧି ସାତ୍ତ୍ଵିକମ୍।।18.20।।
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖାଯାଏ, ବିଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଅବିଭକ୍ତ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ—ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ଜାଣ।
ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ତୁ ଯଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ନାନାଭାଵାନ୍ପୃଥଗ୍ଵିଧାନ୍।ଵେତ୍ତି ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଜସମ୍।।18.21।।
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅସଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ—ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ରାଜସିକ ବୋଲି ଜାଣ।
ଯତ୍ତୁ କୃତ୍ସ୍ନଵଦେକସ୍ମିନ୍କାର୍ଯେ ସକ୍ତମହୈତୁକମ୍।ଅତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵଦଲ୍ପଂ ଚ ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍।।18.22।।
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ କୌଣସି ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ କଥା ଭାବି ଆସକ୍ତ ରହିଥାଏ, ଯାହାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅତି ଅଳ୍ପ—ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନିଯତଂ ସଙ୍ଗରହିତମରାଗଦ୍ଵେଷତଃ କୃତମ୍।ଅଫଲପ୍ରେପ୍ସୁନା କର୍ମ ଯତ୍ତତ୍ସାତ୍ତ୍ଵିକମୁଚ୍ଯତେ।।18.23।।
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଆସକ୍ତି ଓ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶା ନଥାଏ—ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ତୁ କାମେପ୍ସୁନା କର୍ମ ସାହଙ୍କାରେଣ ଵା ପୁନଃ।କ୍ରିଯତେ ବହୁଲାଯାସଂ ତଦ୍ରାଜସମୁଦାହୃତମ୍।।18.24।।
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ପାଇବା ଆଶାରେ କିମ୍ବା ଅହଂକାର ସହିତ, ବହୁ ପ୍ରୟାସ କରି କରାଯାଏ—ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁବନ୍ଧଂ କ୍ଷଯଂ ହିଂସାମନପେକ୍ଷ୍ଯ ଚ ପୌରୁଷମ୍।ମୋହାଦାରଭ୍ଯତେ କର୍ମ ଯତ୍ତତ୍ତାମସମୁଚ୍ଯତେ।।18.25।।
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ମୂଢ଼ତାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଫଳ, କ୍ଷତି, ଅନ୍ୟର କ୍ଷତି କିମ୍ବା ନିଜ ଶକ୍ତି ଭାବିବା ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ—ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୁକ୍ତସଙ୍ଗୋଽନହଂଵାଦୀ ଧୃତ୍ଯୁତ୍ସାହସମନ୍ଵିତଃ।ସିଦ୍ଧ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯୋର୍ନିର୍ଵିକାରଃ କର୍ତା ସାତ୍ତ୍ଵିକ ଉଚ୍ଯତେ।।18.26।।
ଯିଏ କାମନା ଛାଡ଼ି କାମ କରେ, 'ମୁଁ କରୁଛି' ବୋଲି ଅଭିମାନ କରେନାହିଁ, ଧୃତି ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟୁଟ ରହେ, ସଫଳତା କିମ୍ବା ବିଫଳତାରେ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ ସତ୍ତ୍ୱିକ କର୍ତ୍ତା କୁହାଯାଏ।
ରାଗୀ କର୍ମଫଲପ୍ରେପ୍ସୁର୍ଲୁବ୍ଧୋ ହିଂସାତ୍ମକୋଽଶୁଚିଃ।ହର୍ଷଶୋକାନ୍ଵିତଃ କର୍ତା ରାଜସଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ।।18.27।।
ଯିଏ ଆସକ୍ତିଶୀଳ, କାମଫଳ ଆଶା କରେ, ଲୋଭୀ, ହିଂସାପ୍ରବୃତ୍ତି, ଅପବିତ୍ର, ଏବଂ ଖୁସି-ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହୁଏ, ସେଉଁଠିକୁ ରାଜସିକ କର୍ତ୍ତା କୁହାଯାଏ।