ମନଃପ୍ରସାଦଃ ସୌମ୍ଯତ୍ଵଂ ମୌନମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ।ଭାଵସଂଶୁଦ୍ଧିରିତ୍ଯେତତ୍ତପୋ ମାନସମୁଚ୍ଯତେ।।17.16।।
ମନର ଶାନ୍ତି, ମୃଦୁତା, ନିର୍ବିକାରୀତା, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଭାବର ପବିତ୍ରତା — ଏହିଗୁଡିକୁ ମନସିକ ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ତପ୍ତଂ ତପସ୍ତତ୍ିତ୍ରଵିଧଂ ନରୈଃ।ଅଫଲାକାଙ୍କ୍ଷିଭିର୍ଯୁକ୍ତୈଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପରିଚକ୍ଷତେ।।17.17।।
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ତପ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ଫଳ ଆଶା ନ ରଖି, ଦୃଢ଼ ମନେ କରନ୍ତି, ସେ ତପ ସତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସତ୍କାରମାନପୂଜାର୍ଥଂ ତପୋ ଦମ୍ଭେନ ଚୈଵ ଯତ୍।କ୍ରିଯତେ ତଦିହ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାଜସଂ ଚଲମଧ୍ରୁଵମ୍।।17.18।।
ସମ୍ମାନ, ଆଦର କିମ୍ବା ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କୌଳ ଦେଖାଇ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ରାଜସୀ, ଚଳ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଭାବର ତପସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ମୂଢଗ୍ରାହେଣାତ୍ମନୋ ଯତ୍ପୀଡଯା କ୍ରିଯତେ ତପଃ।ପରସ୍ଯୋତ୍ସାଦନାର୍ଥଂ ଵା ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍।।17.19।।
ମୂଢ଼ ଭାବରେ, ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ, ସେ ତପସ୍ୟାକୁ ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଦାତଵ୍ଯମିତି ଯଦ୍ଦାନଂ ଦୀଯତେଽନୁପକାରିଣେ।ଦେଶେ କାଲେ ଚ ପାତ୍ରେ ଚ ତଦ୍ଦାନଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍।।17.20।।
‘ଦେବା ଉଚିତ’ ଭାବରେ, ଯେଉଁ ଦାନ ଫେରା ପାଇଁ ଆଶା ନ ରଖି, ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଯତ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରାର୍ଥଂ ଫଲମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵା ପୁନଃ।ଦୀଯତେ ଚ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଦାନଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍।।17.21।।
ଫେରା ପାଇଁ ଆଶା କିମ୍ବା ଫଳ ଆଶାରେ, କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାରେ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନକୁ ରାଜସୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଅଦେଶକାଲେ ଯଦ୍ଦାନମପାତ୍ରେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦୀଯତେ।ଅସତ୍କୃତମଵଜ୍ଞାତଂ ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍।।17.22।।
ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ସମୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ, ଆଦର ନ ଦେଇ କିମ୍ବା ଉପେକ୍ଷାରେ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନକୁ ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ତତ୍ସଦିତି ନିର୍ଦେଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ।ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତେନ ଵେଦାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵିହିତାଃ ପୁରା।।17.23।।
‘ଓଁ ତତ୍ ସତ୍’—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ନାମକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ମନାଯାଏ; ଏହି ନାମ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଣାକାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ।
ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯୁଦାହୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକ୍ରିଯାଃ।ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଵିଧାନୋକ୍ତାଃ ସତତଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍।।17.24।।
ତେଣୁ, ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ତଦିତ୍ଯନଭିସନ୍ଧାଯ ଫଲଂ ଯଜ୍ଞତପଃକ୍ରିଯାଃ।ଦାନକ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ କ୍ରିଯନ୍ତେ ମୋକ୍ଷକାଙ୍କ୍ଷି।।17.25।।
‘ତତ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦାନ କାମ କରନ୍ତି ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ।
ସଦ୍ଭାଵେ ସାଧୁଭାଵେ ଚ ସଦିତ୍ଯେତତ୍ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ।ପ୍ରଶସ୍ତେ କର୍ମଣି ତଥା ସଚ୍ଛବ୍ଦଃ ପାର୍ଥ ଯୁଜ୍ଯତେ।।17.26।।
ସତ୍ ଭାବରେ ଏବଂ ଭଲ ଭାବରେ ‘ସତ୍’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; ଏହିପରି, ମନ୍ତ୍ରୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ‘ସତ୍’ ଶବ୍ଦ ଲାଗିଥାଏ, ହେ ପାର୍ଥ।
ଯଜ୍ଞେ ତପସି ଦାନେ ଚ ସ୍ଥିତିଃ ସଦିତି ଚୋଚ୍ଯତେ।କର୍ମ ଚୈଵ ତଦର୍ଥୀଯଂ ସଦିତ୍ଯେଵାଭିଧୀଯତେ।।17.27।।
ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦାନରେ ଦୃଢ଼ତାକୁ ‘ସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କାମକୁ ମଧ୍ୟ ‘ସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯା ହୁତଂ ଦତ୍ତଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ଚ ଯତ୍।ଅସଦିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ପାର୍ଥ ନ ଚ ତତ୍ପ୍ରେତ୍ଯ ନୋ ଇହ।।17.28।।
ଯେଉଁ ହୋମ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ଅସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ପାର୍ଥ; ଏହା ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି ଲାଭ ଦେଉନାହିଁ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ସଂନ୍ଯାସସ୍ଯ ମହାବାହୋ ତତ୍ତ୍ଵମିଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁମ୍। ତ୍ଯାଗସ୍ଯ ଚ ହୃଷୀକେଶ ପୃଥକ୍କେଶିନିଷୂଦନ।।18.1।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ମହାବାହୁ, ମୁଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଏବଂ ତ୍ୟାଗର ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ହୃଷୀକେଶ, ଏବଂ ହେ କେଶି ନିଶୂଦନ, ଦୁଇଟିର ତଫାତ କଣ?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ କାମ୍ଯାନାଂ କର୍ମଣାଂ ନ୍ଯାସଂ ସଂନ୍ଯାସଂ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। ସର୍ଵକର୍ମଫଲତ୍ଯାଗଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତ୍ଯାଗଂ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ।।18.2।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଛାଡ଼ିବାକୁ ତ୍ୟାଗ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କୁହନ୍ତି।
ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଦୋଷଵଦିତ୍ଯେକେ କର୍ମ ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକର୍ମ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯମିତି ଚାପରେ।।18.3।।
କିଛି ଚିନ୍ତକ କହନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷ ଭଳି ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନିଶ୍ଚଯଂ ଶ୍ରୃଣୁ ମେ ତତ୍ର ତ୍ଯାଗେ ଭରତସତ୍ତମ।ତ୍ଯାଗୋ ହି ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ତ୍ରିଵିଧଃ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତଃ।।18.4।।
ତ୍ୟାଗ ବିଷୟରେ ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ ଶୁଣ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ; କାରଣ, ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ତ୍ୟାଗ ତିନି ପ୍ରକାରର ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକର୍ମ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ କାର୍ଯମେଵ ତତ୍।ଯଜ୍ଞୋ ଦାନଂ ତପଶ୍ଚୈଵ ପାଵନାନି ମନୀଷିଣାମ୍।।18.5।।
ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଗୁଡ଼ିକ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ। ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ପଣ୍ଡିତମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ।
ଏତାନ୍ଯପି ତୁ କର୍ମାଣି ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଫଲାନି ଚ।କର୍ତଵ୍ଯାନୀତି ମେ ପାର୍ଥ ନିଶ୍ିଚତଂ ମତମୁତ୍ତମମ୍।।18.6।।
ତଥାପି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି କରିବା ଉଚିତ। ଏହା, ହେ ପାର୍ଥ, ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମତ।
ନିଯତସ୍ଯ ତୁ ସଂନ୍ଯାସଃ କର୍ମଣୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ।ମୋହାତ୍ତସ୍ଯ ପରିତ୍ଯାଗସ୍ତାମସଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ।।18.7।।
ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟର ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୂଢ଼ତାରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଦୁଃଖମିତ୍ଯେଵ ଯତ୍କର୍ମ କାଯକ୍ଲେଶଭଯାତ୍ତ୍ଯଜେତ୍।ସ କୃତ୍ଵା ରାଜସଂ ତ୍ଯାଗଂ ନୈଵ ତ୍ଯାଗଫଲଂ ଲଭେତ୍।।18.8।।
ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଦୁଃଖ ଭାବି କିମ୍ବା ଦେହର କଷ୍ଟ ଭୟରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେହିପରି ତ୍ୟାଗ ରାଜସିକ ଭାବର ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ କେବେ ମିଳେନାହିଁ।
କାର୍ଯମିତ୍ଯେଵ ଯତ୍କର୍ମ ନିଯତଂ କ୍ରିଯତେଽର୍ଜୁନ।ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଫଲଂ ଚୈଵ ସ ତ୍ଯାଗଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ମତଃ।।18.9।।
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି କରାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ସହିତ ଲାଗିଥିବା ମମତା ଓ ଫଳର ଆଶା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେହି ତ୍ୟାଗ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବର ହେବାକୁ ମନାଯାଏ।
ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟ୍ଯକୁଶଲଂ କର୍ମ କୁଶଲେ ନାନୁଷଜ୍ଜତେ।ତ୍ଯାଗୀ ସତ୍ତ୍ଵସମାଵିଷ୍ଟୋ ମେଧାଵୀ ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ।।18.10।।
ଯିଏ ପବିତ୍ରତାରେ ଭରିଯାଇଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସନ୍ଦେହ ରହିତ, ସେ ଅକୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତିନାହିଁ, କୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନାହିଁ—ଏହିପରି ତ୍ୟାଗୀ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ନ ହି ଦେହଭୃତା ଶକ୍ଯଂ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ କର୍ମାଣ୍ଯଶେଷତଃ।ଯସ୍ତୁ କର୍ମଫଲତ୍ଯାଗୀ ସ ତ୍ଯାଗୀତ୍ଯଭିଧୀଯତେ।।18.11।।
ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଉଁଥିରେ ତ୍ୟାଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନିଷ୍ଟମିଷ୍ଟଂ ମିଶ୍ରଂ ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍।ଭଵତ୍ଯତ୍ଯାଗିନାଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ନ ତୁ ସଂନ୍ଯାସିନାଂ କ୍ଵଚିତ୍।।18.12।।
ଅପ୍ରିୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ମିଶ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତ୍ୟାଗ ନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ କେବେ ଏହାର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ପଞ୍ଚୈତାନି ମହାବାହୋ କାରଣାନି ନିବୋଧ ମେ।ସାଂଖ୍ଯେ କୃତାନ୍ତେ ପ୍ରୋକ୍ତାନି ସିଦ୍ଧଯେ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍।।18.13।।
ହେ ମହାବାହୁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯେ ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ, ଯାହା ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଅଧିଷ୍ଠାନଂ ତଥା କର୍ତା କରଣଂ ଚ ପୃଥଗ୍ଵିଧମ୍।ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ପୃଥକ୍ଚେଷ୍ଟା ଦୈଵଂ ଚୈଵାତ୍ର ପଞ୍ଚମମ୍।।18.14।।
ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: କାର୍ଯ୍ୟର ଆଧାର ଭାବେ ଦେହ, କର୍ତ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପକରଣ, ଅନେକ ପ୍ରକାର କ୍ରିୟା, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି।
ଶରୀରଵାଙ୍ମନୋଭିର୍ଯତ୍କର୍ମ ପ୍ରାରଭତେ ନରଃ।ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଵା ଵିପରୀତଂ ଵା ପଞ୍ଚୈତେ ତସ୍ଯ ହେତଵଃ।।18.15।।
ମଣିଷ୍ୟ ଶରୀର, କଥା କିମ୍ବା ମନ ଦ୍ୱାରା ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ସେଠାରେ ନ୍ୟାୟ ହେଉ କି ଅନ୍ୟାୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତାହାର କାରଣ।
ତତ୍ରୈଵଂ ସତି କର୍ତାରମାତ୍ମାନଂ କେଵଲଂ ତୁ ଯଃ।ପଶ୍ଯତ୍ଯକୃତବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାନ୍ନ ସ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ମତିଃ।।18.16।।
ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଯିଏ ଅପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧିରେ କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖେ, ସେଉଁଥିରେ ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ନାହିଁ, ସେ ମୂଢ଼।
ଯସ୍ଯ ନାହଂକୃତୋ ଭାଵୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ଯସ୍ଯ ନ ଲିପ୍ଯତେ।ହତ୍ଵାପି ସ ଇମାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ନ ହନ୍ତି ନ ନିବଧ୍ଯତେ।।18.17।।
ଯାହାଙ୍କର ମୁଁ-ଭାବ ନାହିଁ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଅଲିପ୍ତ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମାରନ୍ତି ନାହିଁ, ବନ୍ଧିତ ହେବେ ନାହିଁ।