କର୍ଷଯନ୍ତଃ ଶରୀରସ୍ଥଂ ଭୂତଗ୍ରାମମଚେତସଃ।ମାଂ ଚୈଵାନ୍ତଃଶରୀରସ୍ଥଂ ତାନ୍ଵିଦ୍ଧ୍ଯାସୁରନିଶ୍ଚଯାନ୍।।17.6।।
ସେମାନେ ଦେହରେ ଥିବା ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଦେହରେ ଥିବା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏମାନେ ଅସୁରୀ ନିଶ୍ଚୟର ଲୋକ ବୋଲି ଜାଣ।
ଆହାରସ୍ତ୍ଵପି ସର୍ଵସ୍ଯ ତ୍ରିଵିଧୋ ଭଵତି ପ୍ରିଯଃ।ଯଜ୍ଞସ୍ତପସ୍ତଥା ଦାନଂ ତେଷାଂ ଭେଦମିମଂ ଶ୍ରୃଣୁ।।17.7।।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ଆହାରକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ଆହାର ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାରର। ଯଜ୍ଞ, ତପ ଓ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଏମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଶୁଣ।
ଆଯୁଃସତ୍ତ୍ଵବଲାରୋଗ୍ଯସୁଖପ୍ରୀତିଵିଵର୍ଧନାଃ।ରସ୍ଯାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧାଃ ସ୍ଥିରା ହୃଦ୍ଯା ଆହାରାଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକପ୍ରିଯାଃ।।17.8।।
ଯେଉଁ ଆହାର ଜୀବନ, ପବିତ୍ରତା, ଶକ୍ତି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ାଏ, ରସିକ, ତେଲିଆ, ଦୃଢ଼ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଆହାର ସତ୍ତ୍ୱିକ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ।
କଟ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାତ୍ଯୁଷ୍ଣତୀକ୍ଷ୍ଣରୂକ୍ଷଵିଦାହିନଃ।ଆହାରା ରାଜସସ୍ଯେଷ୍ଟା ଦୁଃଖଶୋକାମଯପ୍ରଦାଃ।।17.9।।
ଯେଉଁ ଆହାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ୍ତ, ଖଟ, ଲୁଣିଆ, ଅତି ତାପ୍ତ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଜ୍ୱାଳାମୟ, ସେ ଆହାର ରାଜସିକ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ; ଏହି ଆହାର ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।
ଯାତଯାମଂ ଗତରସଂ ପୂତି ପର୍ଯୁଷିତଂ ଚ ଯତ୍।ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟମପି ଚାମେଧ୍ଯଂ ଭୋଜନଂ ତାମସପ୍ରିଯମ୍।।17.10।।
ଯେଉଁ ଆହାର ଅପରିପକ୍ୱ, ରସହୀନ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ, ପୁତିତ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଓ ଅପବିତ୍ର, ସେ ଆହାର ତାମସିକ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ।
ଅଫଲାକାଙ୍କ୍ଷିଭିର୍ଯଜ୍ଞୋ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟୋ ଯ ଇଜ୍ଯତେ।ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମେଵେତି ମନଃ ସମାଧାଯ ସ ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ।।17.11।।
ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଫଳ ଆଶା ନ ରଖି, 'ଏହା କରିବା ଉଚିତ' ବୋଲି ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି କରାଯାଏ, ସେ ଯଜ୍ଞ ସତ୍ତ୍ୱିକ।
ଅଭିସଂଧାଯ ତୁ ଫଲଂ ଦମ୍ଭାର୍ଥମପି ଚୈଵ ଯତ୍।ଇଜ୍ଯତେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଜସମ୍।।17.12।।
ହେ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଆଶା କିମ୍ବା ଦମ୍ଭ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ଯଜ୍ଞ ରାଜସିକ ବୋଲି ଜାଣ।
ଵିଧିହୀନମସୃଷ୍ଟାନ୍ନଂ ମନ୍ତ୍ରହୀନମଦକ୍ଷିଣମ୍।ଶ୍ରଦ୍ଧାଵିରହିତଂ ଯଜ୍ଞଂ ତାମସଂ ପରିଚକ୍ଷତେ।।17.13।।
ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ବିପରୀତ, ଯେଉଁଠି ଭୋଜନ ବଣ୍ଟନ ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦକ୍ଷିଣା ନାହିଁ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ, ସେ ଯଜ୍ଞ ତାମସିକ ବୋଲି କହାଯାଏ।
ଦେଵଦ୍ଵିଜଗୁରୁପ୍ରାଜ୍ଞପୂଜନଂ ଶୌଚମାର୍ଜଵମ୍।ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମହିଂସା ଚ ଶାରୀରଂ ତପ ଉଚ୍ଯତେ।।17.14।।
ଦେବତା, ଦ୍ୱିଜ, ଗୁରୁ ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପୂଜା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅହିଂସା — ଏହିଗୁଡିକୁ ଶରୀର ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁଦ୍ଵେଗକରଂ ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯହିତଂ ଚ ଯତ୍।ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାଭ୍ଯସନଂ ଚୈଵ ଵାଙ୍ମଯଂ ତପ ଉଚ୍ଯତେ।।17.15।।
ଯେଉଁ କଥା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ ଦେଉନାହିଁ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ଉପକାରୀ, ଏବଂ ନିୟମିତ ପାଠ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ — ଏହିଗୁଡିକୁ ବାକ୍ ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମନଃପ୍ରସାଦଃ ସୌମ୍ଯତ୍ଵଂ ମୌନମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ।ଭାଵସଂଶୁଦ୍ଧିରିତ୍ଯେତତ୍ତପୋ ମାନସମୁଚ୍ଯତେ।।17.16।।
ମନର ଶାନ୍ତି, ମୃଦୁତା, ନିର୍ବିକାରୀତା, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଭାବର ପବିତ୍ରତା — ଏହିଗୁଡିକୁ ମନସିକ ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ତପ୍ତଂ ତପସ୍ତତ୍ିତ୍ରଵିଧଂ ନରୈଃ।ଅଫଲାକାଙ୍କ୍ଷିଭିର୍ଯୁକ୍ତୈଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପରିଚକ୍ଷତେ।।17.17।।
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ତପ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ଫଳ ଆଶା ନ ରଖି, ଦୃଢ଼ ମନେ କରନ୍ତି, ସେ ତପ ସତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସତ୍କାରମାନପୂଜାର୍ଥଂ ତପୋ ଦମ୍ଭେନ ଚୈଵ ଯତ୍।କ୍ରିଯତେ ତଦିହ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାଜସଂ ଚଲମଧ୍ରୁଵମ୍।।17.18।।
ସମ୍ମାନ, ଆଦର କିମ୍ବା ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କୌଳ ଦେଖାଇ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ରାଜସୀ, ଚଳ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଭାବର ତପସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ମୂଢଗ୍ରାହେଣାତ୍ମନୋ ଯତ୍ପୀଡଯା କ୍ରିଯତେ ତପଃ।ପରସ୍ଯୋତ୍ସାଦନାର୍ଥଂ ଵା ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍।।17.19।।
ମୂଢ଼ ଭାବରେ, ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ, ସେ ତପସ୍ୟାକୁ ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଦାତଵ୍ଯମିତି ଯଦ୍ଦାନଂ ଦୀଯତେଽନୁପକାରିଣେ।ଦେଶେ କାଲେ ଚ ପାତ୍ରେ ଚ ତଦ୍ଦାନଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍।।17.20।।
‘ଦେବା ଉଚିତ’ ଭାବରେ, ଯେଉଁ ଦାନ ଫେରା ପାଇଁ ଆଶା ନ ରଖି, ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଯତ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରାର୍ଥଂ ଫଲମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵା ପୁନଃ।ଦୀଯତେ ଚ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଦାନଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍।।17.21।।
ଫେରା ପାଇଁ ଆଶା କିମ୍ବା ଫଳ ଆଶାରେ, କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାରେ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନକୁ ରାଜସୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଅଦେଶକାଲେ ଯଦ୍ଦାନମପାତ୍ରେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦୀଯତେ।ଅସତ୍କୃତମଵଜ୍ଞାତଂ ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍।।17.22।।
ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ସମୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ, ଆଦର ନ ଦେଇ କିମ୍ବା ଉପେକ୍ଷାରେ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନକୁ ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ତତ୍ସଦିତି ନିର୍ଦେଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ।ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତେନ ଵେଦାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵିହିତାଃ ପୁରା।।17.23।।
‘ଓଁ ତତ୍ ସତ୍’—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ନାମକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ମନାଯାଏ; ଏହି ନାମ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଣାକାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ।
ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯୁଦାହୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକ୍ରିଯାଃ।ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଵିଧାନୋକ୍ତାଃ ସତତଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍।।17.24।।
ତେଣୁ, ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ତଦିତ୍ଯନଭିସନ୍ଧାଯ ଫଲଂ ଯଜ୍ଞତପଃକ୍ରିଯାଃ।ଦାନକ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ କ୍ରିଯନ୍ତେ ମୋକ୍ଷକାଙ୍କ୍ଷି।।17.25।।
‘ତତ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦାନ କାମ କରନ୍ତି ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ।
ସଦ୍ଭାଵେ ସାଧୁଭାଵେ ଚ ସଦିତ୍ଯେତତ୍ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ।ପ୍ରଶସ୍ତେ କର୍ମଣି ତଥା ସଚ୍ଛବ୍ଦଃ ପାର୍ଥ ଯୁଜ୍ଯତେ।।17.26।।
ସତ୍ ଭାବରେ ଏବଂ ଭଲ ଭାବରେ ‘ସତ୍’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; ଏହିପରି, ମନ୍ତ୍ରୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ‘ସତ୍’ ଶବ୍ଦ ଲାଗିଥାଏ, ହେ ପାର୍ଥ।
ଯଜ୍ଞେ ତପସି ଦାନେ ଚ ସ୍ଥିତିଃ ସଦିତି ଚୋଚ୍ଯତେ।କର୍ମ ଚୈଵ ତଦର୍ଥୀଯଂ ସଦିତ୍ଯେଵାଭିଧୀଯତେ।।17.27।।
ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦାନରେ ଦୃଢ଼ତାକୁ ‘ସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କାମକୁ ମଧ୍ୟ ‘ସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯା ହୁତଂ ଦତ୍ତଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ଚ ଯତ୍।ଅସଦିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ପାର୍ଥ ନ ଚ ତତ୍ପ୍ରେତ୍ଯ ନୋ ଇହ।।17.28।।
ଯେଉଁ ହୋମ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ଅସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ପାର୍ଥ; ଏହା ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି ଲାଭ ଦେଉନାହିଁ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ସଂନ୍ଯାସସ୍ଯ ମହାବାହୋ ତତ୍ତ୍ଵମିଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁମ୍। ତ୍ଯାଗସ୍ଯ ଚ ହୃଷୀକେଶ ପୃଥକ୍କେଶିନିଷୂଦନ।।18.1।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ମହାବାହୁ, ମୁଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଏବଂ ତ୍ୟାଗର ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ହୃଷୀକେଶ, ଏବଂ ହେ କେଶି ନିଶୂଦନ, ଦୁଇଟିର ତଫାତ କଣ?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ କାମ୍ଯାନାଂ କର୍ମଣାଂ ନ୍ଯାସଂ ସଂନ୍ଯାସଂ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। ସର୍ଵକର୍ମଫଲତ୍ଯାଗଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତ୍ଯାଗଂ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ।।18.2।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଛାଡ଼ିବାକୁ ତ୍ୟାଗ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କୁହନ୍ତି।
ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଦୋଷଵଦିତ୍ଯେକେ କର୍ମ ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକର୍ମ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯମିତି ଚାପରେ।।18.3।।
କିଛି ଚିନ୍ତକ କହନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷ ଭଳି ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନିଶ୍ଚଯଂ ଶ୍ରୃଣୁ ମେ ତତ୍ର ତ୍ଯାଗେ ଭରତସତ୍ତମ।ତ୍ଯାଗୋ ହି ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ତ୍ରିଵିଧଃ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତଃ।।18.4।।
ତ୍ୟାଗ ବିଷୟରେ ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ ଶୁଣ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ; କାରଣ, ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ତ୍ୟାଗ ତିନି ପ୍ରକାରର ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକର୍ମ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ କାର୍ଯମେଵ ତତ୍।ଯଜ୍ଞୋ ଦାନଂ ତପଶ୍ଚୈଵ ପାଵନାନି ମନୀଷିଣାମ୍।।18.5।।
ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଗୁଡ଼ିକ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ। ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ପଣ୍ଡିତମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ।
ଏତାନ୍ଯପି ତୁ କର୍ମାଣି ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଫଲାନି ଚ।କର୍ତଵ୍ଯାନୀତି ମେ ପାର୍ଥ ନିଶ୍ିଚତଂ ମତମୁତ୍ତମମ୍।।18.6।।
ତଥାପି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି କରିବା ଉଚିତ। ଏହା, ହେ ପାର୍ଥ, ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମତ।
ନିଯତସ୍ଯ ତୁ ସଂନ୍ଯାସଃ କର୍ମଣୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ।ମୋହାତ୍ତସ୍ଯ ପରିତ୍ଯାଗସ୍ତାମସଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ।।18.7।।
ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟର ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୂଢ଼ତାରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।