ଅସୁରୀଂ ଯୋନିମାପନ୍ନା ମୂଢା ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି।ମାମପ୍ରାପ୍ଯୈଵ କୌନ୍ତେଯ ତତୋ ଯାନ୍ତ୍ଯଧମାଂ ଗତିମ୍।।16.20।।
ଅସୁରୀ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇ, ମୋତେ ପାଇନାହାନ୍ତି, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସେମାନେ ନିମ୍ନ ଗତିକୁ ଯାନ୍ତି।
ତ୍ରିଵିଧଂ ନରକସ୍ଯେଦଂ ଦ୍ଵାରଂ ନାଶନମାତ୍ମନଃ।କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭସ୍ତସ୍ମାଦେତତ୍ତ୍ରଯଂ ତ୍ଯଜେତ୍।।16.21।।
ତିନିଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି ନରକକୁ ଯିବାର—କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ; ଏହି ତିନିଟି ଆତ୍ମାର ନାଶ କରେ। ଏହି ତିନିଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଏତୈର୍ଵିମୁକ୍ତଃ କୌନ୍ତେଯ ତମୋଦ୍ଵାରୈସ୍ତ୍ରିଭିର୍ନରଃ।ଆଚରତ୍ଯାତ୍ମନଃ ଶ୍ରେଯସ୍ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିମ୍।।16.22।।
ଏହି ତିନିଟି ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଜଣେ ଲୋକ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାପରେ ସେ ଉଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପାଉଥିବା।
ଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵର୍ତତେ କାମକାରତଃ।ନ ସ ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୋତି ନ ସୁଖଂ ନ ପରାଂ ଗତିମ୍।।16.23।।
ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କେବେ ନିଜ ସିଦ୍ଧି, ସୁଖ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ଗତି ପାଇପାରେନାହିଁ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ ତେ କାର୍ଯାକାର୍ଯଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ।ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶାସ୍ତ୍ରଵିଧାନୋକ୍ତଂ କର୍ମ କର୍ତୁମିହାର୍ହସି।।16.24।।
ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ର ହେଉଛି କାହାକୁ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ଏହା ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ତୁମର ପ୍ରମାଣ। ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଜାଣି, ଏଠାରେ ତୁମେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚଯେ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଯଜନ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାଽନ୍ଵିତାଃ।ତେଷାଂ ନିଷ୍ଠା ତୁ କା କୃଷ୍ଣ ସତ୍ତ୍ଵମାହୋ ରଜସ୍ତମଃ।।17.1।।
ଅର୍ଜୁନ ପଚ୍ଛିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଛାଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, କୃଷ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କଣ? ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, କିମ୍ବା ତମ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚତ୍ରିଵିଧା ଭଵତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେହିନାଂ ସା ସ୍ଵଭାଵଜା।ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ରାଜସୀ ଚୈଵ ତାମସୀ ଚେତି ତାଂ ଶ୍ରୃଣୁ।।17.2।।
ଭଗବାନ କହିଲେ: ଶ୍ରଦ୍ଧା ତିନି ପ୍ରକାରର, ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଏବଂ ତାମସିକ — ଏହି ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ସତ୍ତ୍ଵାନୁରୂପା ସର୍ଵସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭଵତି ଭାରତ।ଶ୍ରଦ୍ଧାମଯୋଽଯଂ ପୁରୁଷୋ ଯୋ ଯଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧଃ ସ ଏଵ ସଃ।।17.3।।
ହେ ଭାରତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ। ଲୋକ ଯେପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖେ, ସେ ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗଢ଼ିଯାଇଥାଏ।
ଯଜନ୍ତେ ସାତ୍ତ୍ଵିକା ଦେଵାନ୍ଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି ରାଜସାଃ।ପ୍ରେତାନ୍ଭୂତଗଣାଂଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଯଜନ୍ତେ ତାମସା ଜନାଃ।।17.4।।
ସତ୍ତ୍ୱିକ ଲୋକ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ରାଜସିକ ଲୋକ ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ; ତାମସିକ ଲୋକ ଭୂତ-ପ୍ରେତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଶୁଭ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଅଶାସ୍ତ୍ରଵିହିତଂ ଘୋରଂ ତପ୍ଯନ୍ତେ ଯେ ତପୋ ଜନାଃ।ଦମ୍ଭାହଙ୍କାରସଂଯୁକ୍ତାଃ କାମରାଗବଲାନ୍ଵିତାଃ।।17.5।।
ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିନାହିଁ, ଭୟଙ୍କର ତପ କରନ୍ତି, ଦମ୍ଭ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଆ, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଆସକ୍ତିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ —
କର୍ଷଯନ୍ତଃ ଶରୀରସ୍ଥଂ ଭୂତଗ୍ରାମମଚେତସଃ।ମାଂ ଚୈଵାନ୍ତଃଶରୀରସ୍ଥଂ ତାନ୍ଵିଦ୍ଧ୍ଯାସୁରନିଶ୍ଚଯାନ୍।।17.6।।
ସେମାନେ ଦେହରେ ଥିବା ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଦେହରେ ଥିବା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏମାନେ ଅସୁରୀ ନିଶ୍ଚୟର ଲୋକ ବୋଲି ଜାଣ।
ଆହାରସ୍ତ୍ଵପି ସର୍ଵସ୍ଯ ତ୍ରିଵିଧୋ ଭଵତି ପ୍ରିଯଃ।ଯଜ୍ଞସ୍ତପସ୍ତଥା ଦାନଂ ତେଷାଂ ଭେଦମିମଂ ଶ୍ରୃଣୁ।।17.7।।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ଆହାରକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ଆହାର ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାରର। ଯଜ୍ଞ, ତପ ଓ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଏମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଶୁଣ।
ଆଯୁଃସତ୍ତ୍ଵବଲାରୋଗ୍ଯସୁଖପ୍ରୀତିଵିଵର୍ଧନାଃ।ରସ୍ଯାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧାଃ ସ୍ଥିରା ହୃଦ୍ଯା ଆହାରାଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକପ୍ରିଯାଃ।।17.8।।
ଯେଉଁ ଆହାର ଜୀବନ, ପବିତ୍ରତା, ଶକ୍ତି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ାଏ, ରସିକ, ତେଲିଆ, ଦୃଢ଼ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଆହାର ସତ୍ତ୍ୱିକ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ।
କଟ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାତ୍ଯୁଷ୍ଣତୀକ୍ଷ୍ଣରୂକ୍ଷଵିଦାହିନଃ।ଆହାରା ରାଜସସ୍ଯେଷ୍ଟା ଦୁଃଖଶୋକାମଯପ୍ରଦାଃ।।17.9।।
ଯେଉଁ ଆହାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ୍ତ, ଖଟ, ଲୁଣିଆ, ଅତି ତାପ୍ତ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଜ୍ୱାଳାମୟ, ସେ ଆହାର ରାଜସିକ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ; ଏହି ଆହାର ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।
ଯାତଯାମଂ ଗତରସଂ ପୂତି ପର୍ଯୁଷିତଂ ଚ ଯତ୍।ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟମପି ଚାମେଧ୍ଯଂ ଭୋଜନଂ ତାମସପ୍ରିଯମ୍।।17.10।।
ଯେଉଁ ଆହାର ଅପରିପକ୍ୱ, ରସହୀନ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ, ପୁତିତ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଓ ଅପବିତ୍ର, ସେ ଆହାର ତାମସିକ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ।
ଅଫଲାକାଙ୍କ୍ଷିଭିର୍ଯଜ୍ଞୋ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟୋ ଯ ଇଜ୍ଯତେ।ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମେଵେତି ମନଃ ସମାଧାଯ ସ ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ।।17.11।।
ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଫଳ ଆଶା ନ ରଖି, 'ଏହା କରିବା ଉଚିତ' ବୋଲି ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି କରାଯାଏ, ସେ ଯଜ୍ଞ ସତ୍ତ୍ୱିକ।
ଅଭିସଂଧାଯ ତୁ ଫଲଂ ଦମ୍ଭାର୍ଥମପି ଚୈଵ ଯତ୍।ଇଜ୍ଯତେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଜସମ୍।।17.12।।
ହେ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଆଶା କିମ୍ବା ଦମ୍ଭ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ଯଜ୍ଞ ରାଜସିକ ବୋଲି ଜାଣ।
ଵିଧିହୀନମସୃଷ୍ଟାନ୍ନଂ ମନ୍ତ୍ରହୀନମଦକ୍ଷିଣମ୍।ଶ୍ରଦ୍ଧାଵିରହିତଂ ଯଜ୍ଞଂ ତାମସଂ ପରିଚକ୍ଷତେ।।17.13।।
ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ବିପରୀତ, ଯେଉଁଠି ଭୋଜନ ବଣ୍ଟନ ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦକ୍ଷିଣା ନାହିଁ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ, ସେ ଯଜ୍ଞ ତାମସିକ ବୋଲି କହାଯାଏ।
ଦେଵଦ୍ଵିଜଗୁରୁପ୍ରାଜ୍ଞପୂଜନଂ ଶୌଚମାର୍ଜଵମ୍।ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମହିଂସା ଚ ଶାରୀରଂ ତପ ଉଚ୍ଯତେ।।17.14।।
ଦେବତା, ଦ୍ୱିଜ, ଗୁରୁ ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପୂଜା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅହିଂସା — ଏହିଗୁଡିକୁ ଶରୀର ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁଦ୍ଵେଗକରଂ ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯହିତଂ ଚ ଯତ୍।ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାଭ୍ଯସନଂ ଚୈଵ ଵାଙ୍ମଯଂ ତପ ଉଚ୍ଯତେ।।17.15।।
ଯେଉଁ କଥା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ ଦେଉନାହିଁ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ଉପକାରୀ, ଏବଂ ନିୟମିତ ପାଠ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ — ଏହିଗୁଡିକୁ ବାକ୍ ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମନଃପ୍ରସାଦଃ ସୌମ୍ଯତ୍ଵଂ ମୌନମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ।ଭାଵସଂଶୁଦ୍ଧିରିତ୍ଯେତତ୍ତପୋ ମାନସମୁଚ୍ଯତେ।।17.16।।
ମନର ଶାନ୍ତି, ମୃଦୁତା, ନିର୍ବିକାରୀତା, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଭାବର ପବିତ୍ରତା — ଏହିଗୁଡିକୁ ମନସିକ ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ତପ୍ତଂ ତପସ୍ତତ୍ିତ୍ରଵିଧଂ ନରୈଃ।ଅଫଲାକାଙ୍କ୍ଷିଭିର୍ଯୁକ୍ତୈଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପରିଚକ୍ଷତେ।।17.17।।
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ତପ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ଫଳ ଆଶା ନ ରଖି, ଦୃଢ଼ ମନେ କରନ୍ତି, ସେ ତପ ସତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସତ୍କାରମାନପୂଜାର୍ଥଂ ତପୋ ଦମ୍ଭେନ ଚୈଵ ଯତ୍।କ୍ରିଯତେ ତଦିହ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାଜସଂ ଚଲମଧ୍ରୁଵମ୍।।17.18।।
ସମ୍ମାନ, ଆଦର କିମ୍ବା ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କୌଳ ଦେଖାଇ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ରାଜସୀ, ଚଳ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଭାବର ତପସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ମୂଢଗ୍ରାହେଣାତ୍ମନୋ ଯତ୍ପୀଡଯା କ୍ରିଯତେ ତପଃ।ପରସ୍ଯୋତ୍ସାଦନାର୍ଥଂ ଵା ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍।।17.19।।
ମୂଢ଼ ଭାବରେ, ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ, ସେ ତପସ୍ୟାକୁ ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଦାତଵ୍ଯମିତି ଯଦ୍ଦାନଂ ଦୀଯତେଽନୁପକାରିଣେ।ଦେଶେ କାଲେ ଚ ପାତ୍ରେ ଚ ତଦ୍ଦାନଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍।।17.20।।
‘ଦେବା ଉଚିତ’ ଭାବରେ, ଯେଉଁ ଦାନ ଫେରା ପାଇଁ ଆଶା ନ ରଖି, ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଯତ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରାର୍ଥଂ ଫଲମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵା ପୁନଃ।ଦୀଯତେ ଚ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଦାନଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍।।17.21।।
ଫେରା ପାଇଁ ଆଶା କିମ୍ବା ଫଳ ଆଶାରେ, କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାରେ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନକୁ ରାଜସୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଅଦେଶକାଲେ ଯଦ୍ଦାନମପାତ୍ରେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦୀଯତେ।ଅସତ୍କୃତମଵଜ୍ଞାତଂ ତତ୍ତାମସମୁଦାହୃତମ୍।।17.22।।
ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ସମୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ, ଆଦର ନ ଦେଇ କିମ୍ବା ଉପେକ୍ଷାରେ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନକୁ ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ତତ୍ସଦିତି ନିର୍ଦେଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ।ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତେନ ଵେଦାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵିହିତାଃ ପୁରା।।17.23।।
‘ଓଁ ତତ୍ ସତ୍’—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ନାମକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ମନାଯାଏ; ଏହି ନାମ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଣାକାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ।
ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯୁଦାହୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞଦାନତପଃକ୍ରିଯାଃ।ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଵିଧାନୋକ୍ତାଃ ସତତଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍।।17.24।।
ତେଣୁ, ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ତଦିତ୍ଯନଭିସନ୍ଧାଯ ଫଲଂ ଯଜ୍ଞତପଃକ୍ରିଯାଃ।ଦାନକ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ କ୍ରିଯନ୍ତେ ମୋକ୍ଷକାଙ୍କ୍ଷି।।17.25।।
‘ତତ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦାନ କାମ କରନ୍ତି ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ।