ଇତି ଗୁହ୍ଯତମଂ ଶାସ୍ତ୍ରମିଦମୁକ୍ତଂ ମଯାଽନଘ।ଏତଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ସ୍ଯାତ୍କୃତକୃତ୍ଯଶ୍ଚ ଭାରତ।।15.20।।
ଏହିପରି ଗୁପ୍ତତମ ଶାସ୍ତ୍ର ମୁଁ କହିଲି, ହେ ନିର୍ମଳମନ; ଏହାକୁ ବୁଝିଲେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ, ହେ ଭାରତ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଅଭଯଂ ସତ୍ତ୍ଵସଂଶୁଦ୍ଧିଃ ଜ୍ଞାନଯୋଗଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ। ଦାନଂ ଦମଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତପ ଆର୍ଜଵମ୍।।16.1।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ଭୟର ଅଭାବ, ମନର ପବିତ୍ରତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଦୃଢତା, ଦାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଯଜ୍ଞ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସରଳତା—
ଅହିଂସା ସତ୍ଯମକ୍ରୋଧସ୍ତ୍ଯାଗଃ ଶାନ୍ତିରପୈଶୁନମ୍।ଦଯା ଭୂତେଷ୍ଵଲୋଲୁପ୍ତ୍ଵଂ ମାର୍ଦଵଂ ହ୍ରୀରଚାପଲମ୍।।16.2।।
ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, କ୍ରୋଧର ଅଭାବ, ତ୍ୟାଗ, ଶାନ୍ତି, ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଦେଖିବାର ଅଭାବ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା, ଲୋଭ ନଥିବା, କୋମଳତା, ଲଜ୍ଜା ଓ ଅଚଞ୍ଚଳତା—
ତେଜଃ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ ଶୌଚମଦ୍ରୋହୋ ନାତିମାନିତା। ଭଵନ୍ତି ସମ୍ପଦଂ ଦୈଵୀମଭିଜାତସ୍ଯ ଭାରତ।।16.3।।
ତେଜ, କ୍ଷମା, ଧୃତି, ପବିତ୍ରତା, ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା, ଅତି ଅଭିମାନ ନଥିବା— ଏହିଗୁଡିକ ଦେବୀ ସ୍ୱଭାବର ଲକ୍ଷଣ, ହେ ଭାରତ।
ଦମ୍ଭୋ ଦର୍ପୋଽଭିମାନଶ୍ଚ କ୍ରୋଧଃ ପାରୁଷ୍ଯମେଵ ଚ।ଅଜ୍ଞାନଂ ଚାଭିଜାତସ୍ଯ ପାର୍ଥ ସମ୍ପଦମାସୁରୀମ୍।।16.4।।
ଢଂଗ, ଅହଂକାର, ଅଭିମାନ, କ୍ରୋଧ, କଠୋରତା ଓ ଅଜ୍ଞାନ— ଏହିଗୁଡିକ ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବର ଲକ୍ଷଣ, ହେ ପାର୍ଥ।
ଦୈଵୀ ସମ୍ପଦ୍ଵିମୋକ୍ଷାଯ ନିବନ୍ଧାଯାସୁରୀ ମତା।ମା ଶୁଚଃ ସମ୍ପଦଂ ଦୈଵୀମଭିଜାତୋଽସି ପାଣ୍ଡଵ।।16.5।।
ଦେବୀ ଗୁଣମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଆସୁରୀ ଗୁଣମାନେ ବାନ୍ଧନକୁ। ତୁମେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ପାଣ୍ଡବ, କାରଣ ତୁମେ ଦେବୀ ଗୁଣରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ।
ଦ୍ଵୌ ଭୂତସର୍ଗୌ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ଦୈଵ ଆସୁର ଏଵ ଚ।ଦୈଵୋ ଵିସ୍ତରଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତ ଆସୁରଂ ପାର୍ଥ ମେ ଶ୍ରୃଣୁ।।16.6।।
ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ରହିଛନ୍ତି—ଏକଟି ଦିବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଅସୁରୀ। ଦିବ୍ୟ ଜୀବଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଗରୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଛି; ଏବେ ମୋତେ ଶୁଣ, ଅସୁରୀ ଜୀବଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତିଂ ଚ ଜନା ନ ଵିଦୁରାସୁରାଃ।ନ ଶୌଚଂ ନାପି ଚାଚାରୋ ନ ସତ୍ଯଂ ତେଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ।।16.7।।
ଅସୁରୀ ଲୋକେ କର୍ମ କରିବା ଓ ବିରତି ନେବାର ପଥ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଚିତା, ଭଲ ଆଚରଣ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ରହିନାହିଁ।
ଅସତ୍ଯମପ୍ରତିଷ୍ଠଂ ତେ ଜଗଦାହୁରନୀଶ୍ଵରମ୍।ଅପରସ୍ପରସମ୍ଭୂତଂ କିମନ୍ଯତ୍କାମହୈତୁକମ୍।।16.8।।
ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି ଜଗତରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ଭିତି ନାହିଁ, ନାଥ ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ମିଶ୍ରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ଏହାର କାରଣ କାମ।
ଏତାଂ ଦୃଷ୍ଟିମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ନଷ୍ଟାତ୍ମାନୋଽଲ୍ପବୁଦ୍ଧଯଃ।ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯୁଗ୍ରକର୍ମାଣଃ କ୍ଷଯାଯ ଜଗତୋଽହିତାଃ।।16.9।।
ଏହି ଭ୍ରମ ଧାରଣ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ହରାଇ, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଏହି ଲୋକେ ଜଗତର ନାଶ ଓ ଅନିଷ୍ଟ କାରଣ ହେବାକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
କାମମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦୁଷ୍ପୂରଂ ଦମ୍ଭମାନମଦାନ୍ଵିତାଃ।ମୋହାଦ୍ଗୃହୀତ୍ଵାସଦ୍ଗ୍ରାହାନ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେଽଶୁଚିଵ୍ରତାଃ।।16.10।।
ଅପୂରଣୀୟ କାମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଢିଁଢି, ଅଭିମାନ ଓ ମଦରେ ଭରି, ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ଧ, ଭୁଲ ଧାରଣା ଧରି, ଅଶୁଚି ଆଚରଣ କରି ସେମାନେ କାମରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି।
ଚିନ୍ତାମପରିମେଯାଂ ଚ ପ୍ରଲଯାନ୍ତାମୁପାଶ୍ରିତାଃ।କାମୋପଭୋଗପରମା ଏତାଵଦିତି ନିଶ୍ିଚତାଃ।।16.11।।
ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ, ସେମାନେ କାମ ଉପଭୋଗରେ ଲିନ, ଏହି ଜୀବନ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି।
ଆଶାପାଶଶତୈର୍ବଦ୍ଧାଃ କାମକ୍ରୋଧପରାଯଣାଃ।ଈହନ୍ତେ କାମଭୋଗାର୍ଥମନ୍ଯାଯେନାର୍ଥସଞ୍ଚଯାନ୍।।16.12।।
ଶତ-ଶତ ଆଶାର ଜାଲରେ ବାନ୍ଧି, କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଲିନ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି କାମ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଇଦମଦ୍ଯ ମଯା ଲବ୍ଧମିମଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯେ ମନୋରଥମ୍।ଇଦମସ୍ତୀଦମପି ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି ପୁନର୍ଧନମ୍।।16.13।।
ଆଜି ମୁଁ ଏହା ପାଇଛି; ଆଗକୁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ; ଏହା ମୋର ଏବଂ ଏହି ଧନ ପୁନି ମୋର ହେବ।
ଅସୌ ମଯା ହତଃ ଶତ୍ରୁର୍ହନିଷ୍ଯେ ଚାପରାନପି।ଈଶ୍ଵରୋଽହମହଂ ଭୋଗୀ ସିଦ୍ଧୋଽହଂ ବଲଵାନ୍ସୁଖୀ।।16.14।।
ଏହି ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ ମାରିଛି, ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମୁଁ ମାରିବି; ମୁଁ ନାଥ, ମୁଁ ଉପଭୋଗକାରୀ, ମୁଁ ସିଦ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୁଖୀ।
ଆଢ୍ଯୋଽଭିଜନଵାନସ୍ମି କୋଽନ୍ଯୋଽସ୍ତି ସଦୃଶୋ ମଯା।ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଦାସ୍ଯାମି ମୋଦିଷ୍ଯ ଇତ୍ଯଜ୍ଞାନଵିମୋହିତାଃ।।16.15।।
ମୁଁ ଧନୀ ଓ ଉଚ୍ଚ କୁଳର, ମୋ ସମାନ କିଏ ଅଛି? ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି, ଦାନ ଦେବି, ଆନନ୍ଦ କରିବି—ଏଭଳି ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭ୍ରାନ୍ତ, ମୋହର ଜାଲରେ ଆବୃତ, କାମ ଉପଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଅଶୁଚି ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଅନେକଚିତ୍ତଵିଭ୍ରାନ୍ତା ମୋହଜାଲସମାଵୃତାଃ।ପ୍ରସକ୍ତାଃ କାମଭୋଗେଷୁ ପତନ୍ତି ନରକେଽଶୁଚୌ।।16.16।।
ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭ୍ରାନ୍ତ, ମୋହର ଜାଲରେ ଆବୃତ, କାମ ଉପଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଅଶୁଚି ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଆତ୍ମସମ୍ଭାଵିତାଃ ସ୍ତବ୍ଧା ଧନମାନମଦାନ୍ଵିତାଃ।ଯଜନ୍ତେ ନାମଯଜ୍ଞୈସ୍ତେ ଦମ୍ଭେନାଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍।।16.17।।
ଆତ୍ମ-ପ୍ରଶଂସାରେ ଲିନ, ଅଭିମାନୀ, ଧନ ଓ ମଦରେ ଭରି, ସେମାନେ ନାମକାଉ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଢିଁଢି ଓ ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ।
ଅହଙ୍କାରଂ ବଲଂ ଦର୍ପଂ କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ଚ ସଂଶ୍ରିତାଃ।ମାମାତ୍ମପରଦେହେଷୁ ପ୍ରଦ୍ଵିଷନ୍ତୋଽଭ୍ଯସୂଯକାଃ।।16.18।।
ଅହଂକାର, ଶକ୍ତି, ଅଭିମାନ, କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୋତେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟର ଦେହରେ ଘୃଣା କରି, ସେମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।
ତାନହଂ ଦ୍ଵିଷତଃ କ୍ରୂରାନ୍ସଂସାରେଷୁ ନରାଧମାନ୍।କ୍ଷିପାମ୍ଯଜସ୍ରମଶୁଭାନାସୁରୀଷ୍ଵେଵ ଯୋନିଷୁ।।16.19।।
ଏମାନେ ମୋତେ ଘୃଣା କରୁଥିବା, କ୍ରୂର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ, ମୁଁ ସେମାନେକୁ ସଦା ଅସୁରୀ ଜନ୍ମରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଜନ୍ମରେ ପକାଇ ଦେଉଛି।
ଅସୁରୀଂ ଯୋନିମାପନ୍ନା ମୂଢା ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି।ମାମପ୍ରାପ୍ଯୈଵ କୌନ୍ତେଯ ତତୋ ଯାନ୍ତ୍ଯଧମାଂ ଗତିମ୍।।16.20।।
ଅସୁରୀ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇ, ମୋତେ ପାଇନାହାନ୍ତି, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସେମାନେ ନିମ୍ନ ଗତିକୁ ଯାନ୍ତି।
ତ୍ରିଵିଧଂ ନରକସ୍ଯେଦଂ ଦ୍ଵାରଂ ନାଶନମାତ୍ମନଃ।କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭସ୍ତସ୍ମାଦେତତ୍ତ୍ରଯଂ ତ୍ଯଜେତ୍।।16.21।।
ତିନିଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି ନରକକୁ ଯିବାର—କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ; ଏହି ତିନିଟି ଆତ୍ମାର ନାଶ କରେ। ଏହି ତିନିଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଏତୈର୍ଵିମୁକ୍ତଃ କୌନ୍ତେଯ ତମୋଦ୍ଵାରୈସ୍ତ୍ରିଭିର୍ନରଃ।ଆଚରତ୍ଯାତ୍ମନଃ ଶ୍ରେଯସ୍ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିମ୍।।16.22।।
ଏହି ତିନିଟି ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଜଣେ ଲୋକ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାପରେ ସେ ଉଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପାଉଥିବା।
ଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵର୍ତତେ କାମକାରତଃ।ନ ସ ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୋତି ନ ସୁଖଂ ନ ପରାଂ ଗତିମ୍।।16.23।।
ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କେବେ ନିଜ ସିଦ୍ଧି, ସୁଖ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ଗତି ପାଇପାରେନାହିଁ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ ତେ କାର୍ଯାକାର୍ଯଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ।ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶାସ୍ତ୍ରଵିଧାନୋକ୍ତଂ କର୍ମ କର୍ତୁମିହାର୍ହସି।।16.24।।
ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ର ହେଉଛି କାହାକୁ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ଏହା ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ତୁମର ପ୍ରମାଣ। ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଜାଣି, ଏଠାରେ ତୁମେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚଯେ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଯଜନ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାଽନ୍ଵିତାଃ।ତେଷାଂ ନିଷ୍ଠା ତୁ କା କୃଷ୍ଣ ସତ୍ତ୍ଵମାହୋ ରଜସ୍ତମଃ।।17.1।।
ଅର୍ଜୁନ ପଚ୍ଛିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଛାଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, କୃଷ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କଣ? ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, କିମ୍ବା ତମ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚତ୍ରିଵିଧା ଭଵତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେହିନାଂ ସା ସ୍ଵଭାଵଜା।ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ରାଜସୀ ଚୈଵ ତାମସୀ ଚେତି ତାଂ ଶ୍ରୃଣୁ।।17.2।।
ଭଗବାନ କହିଲେ: ଶ୍ରଦ୍ଧା ତିନି ପ୍ରକାରର, ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଏବଂ ତାମସିକ — ଏହି ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ସତ୍ତ୍ଵାନୁରୂପା ସର୍ଵସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭଵତି ଭାରତ।ଶ୍ରଦ୍ଧାମଯୋଽଯଂ ପୁରୁଷୋ ଯୋ ଯଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧଃ ସ ଏଵ ସଃ।।17.3।।
ହେ ଭାରତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ। ଲୋକ ଯେପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖେ, ସେ ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗଢ଼ିଯାଇଥାଏ।
ଯଜନ୍ତେ ସାତ୍ତ୍ଵିକା ଦେଵାନ୍ଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି ରାଜସାଃ।ପ୍ରେତାନ୍ଭୂତଗଣାଂଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଯଜନ୍ତେ ତାମସା ଜନାଃ।।17.4।।
ସତ୍ତ୍ୱିକ ଲୋକ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ରାଜସିକ ଲୋକ ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ; ତାମସିକ ଲୋକ ଭୂତ-ପ୍ରେତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଶୁଭ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଅଶାସ୍ତ୍ରଵିହିତଂ ଘୋରଂ ତପ୍ଯନ୍ତେ ଯେ ତପୋ ଜନାଃ।ଦମ୍ଭାହଙ୍କାରସଂଯୁକ୍ତାଃ କାମରାଗବଲାନ୍ଵିତାଃ।।17.5।।
ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିନାହିଁ, ଭୟଙ୍କର ତପ କରନ୍ତି, ଦମ୍ଭ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଆ, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଆସକ୍ତିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ —