ଉତ୍କ୍ରାମନ୍ତଂ ସ୍ଥିତଂ ଵାପି ଭୁଞ୍ଜାନଂ ଵା ଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍।ଵିମୂଢା ନାନୁପଶ୍ଯନ୍ତି ପଶ୍ଯନ୍ତି ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷଃ।।15.10।।
ମୂଢ଼ମନେଷ୍ଵରେ ସେ ବିଦାୟ ନେଉଛନ୍ତି, ବସିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଗୁଣମାନେ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବାମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଯତନ୍ତୋ ଯୋଗିନଶ୍ଚୈନଂ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍।ଯତନ୍ତୋଽପ୍ଯକୃତାତ୍ମାନୋ ନୈନଂ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯଚେତସଃ।।15.11।।
ଯେଉଁଯେଉଁ ଯୋଗୀମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମନରେ ବସିଥିବା ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅବିବେକୀ ଓ ଅସଂଯମୀମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଦାଦିତ୍ଯଗତଂ ତେଜୋ ଜଗଦ୍ଭାସଯତେଽଖିଲମ୍।ଯଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସି ଯଚ୍ଚାଗ୍ନୌ ତତ୍ତେଜୋ ଵିଦ୍ଧି ମାମକମ୍।।15.12।।
ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯେ ତେଜ ଅଛି ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଯେ ତେଜ ଅଛି, ସେଇ ତେଜକୁ ମୋର ବୋଲି ଜାଣ।
ଗାମାଵିଶ୍ଯ ଚ ଭୂତାନି ଧାରଯାମ୍ଯହମୋଜସା।ପୁଷ୍ଣାମି ଚୌଷଧୀଃ ସର୍ଵାଃ ସୋମୋ ଭୂତ୍ଵା ରସାତ୍ମକଃ।।15.13।।
ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୋର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ; ଏବଂ ସୋମ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ ତାଙ୍କର ରସ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରେ।
ଅହଂ ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରାଣିନାଂ ଦେହମାଶ୍ରିତଃ।ପ୍ରାଣାପାନସମାଯୁକ୍ତଃ ପଚାମ୍ଯନ୍ନଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍।।15.14।।
ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ବସିଥିବା ଅଗ୍ନି ହୋଇ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ସହିତ, ଚାରିପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟକୁ ପାକ କରେ।
ସର୍ଵସ୍ଯ ଚାହଂ ହୃଦି ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟୋ ମତ୍ତଃ ସ୍ମୃତିର୍ଜ୍ଞାନମପୋହନଂ ଚ।ଵେଦୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈରହମେଵ ଵେଦ୍ଯୋ ଵେଦାନ୍ତକୃଦ୍ଵେଦଵିଦେଵ ଚାହମ୍।।15.15।।
ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି; ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭୁଲିଯିବା ମୋଠାରୁ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜଣାଯିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ମୁଁ ବେଦାନ୍ତର ସୃଷ୍ଟା ଓ ବେଦକୁ ଜାଣିଥିବା ମୁଁ।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷୌ ଲୋକେ କ୍ଷରଶ୍ଚାକ୍ଷର ଏଵ ଚ।କ୍ଷରଃ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି କୂଟସ୍ଥୋଽକ୍ଷର ଉଚ୍ଯତେ।।15.16।।
ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଏକ ନଶ୍ୱର ଓ ଏକ ଅନଶ୍ୱର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଶ୍ୱର, ଯିଏ ଅଚଳ ଅଛି, ସେ ଅନଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉତ୍ତମଃ ପୁରୁଷସ୍ତ୍ଵନ୍ଯଃ ପରମାତ୍ମେତ୍ଯୁଦାହୃତଃ।ଯୋ ଲୋକତ୍ରଯମାଵିଶ୍ଯ ବିଭର୍ତ୍ଯଵ୍ଯଯ ଈଶ୍ଵରଃ।।15.17।।
ତଥାପି ଅନ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅବିନାଶୀ ଈଶ୍ୱର ଭାବେ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଯସ୍ମାତ୍କ୍ଷରମତୀତୋଽହମକ୍ଷରାଦପି ଚୋତ୍ତମଃ।ଅତୋଽସ୍ମି ଲୋକେ ଵେଦେ ଚ ପ୍ରଥିତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ।।15.18।।
ମୁଁ ନଶ୍ୱରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଅନଶ୍ୱରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ; ଏହିକାରଣରେ ମୁଁ ଲୋକରେ ଓ ବେଦରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଯୋ ମାମେଵମସମ୍ମୂଢୋ ଜାନାତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍।ସ ସର୍ଵଵିଦ୍ଭଜତି ମାଂ ସର୍ଵଭାଵେନ ଭାରତ।।15.19।।
ଯିଏ ଏଭଳି ଭାବେ ମୋତେ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ମୋତେ ଭଜନ କରେ, ହେ ଭାରତ।
ଇତି ଗୁହ୍ଯତମଂ ଶାସ୍ତ୍ରମିଦମୁକ୍ତଂ ମଯାଽନଘ।ଏତଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ସ୍ଯାତ୍କୃତକୃତ୍ଯଶ୍ଚ ଭାରତ।।15.20।।
ଏହିପରି ଗୁପ୍ତତମ ଶାସ୍ତ୍ର ମୁଁ କହିଲି, ହେ ନିର୍ମଳମନ; ଏହାକୁ ବୁଝିଲେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ, ହେ ଭାରତ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଅଭଯଂ ସତ୍ତ୍ଵସଂଶୁଦ୍ଧିଃ ଜ୍ଞାନଯୋଗଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ। ଦାନଂ ଦମଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତପ ଆର୍ଜଵମ୍।।16.1।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ଭୟର ଅଭାବ, ମନର ପବିତ୍ରତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଦୃଢତା, ଦାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଯଜ୍ଞ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସରଳତା—
ଅହିଂସା ସତ୍ଯମକ୍ରୋଧସ୍ତ୍ଯାଗଃ ଶାନ୍ତିରପୈଶୁନମ୍।ଦଯା ଭୂତେଷ୍ଵଲୋଲୁପ୍ତ୍ଵଂ ମାର୍ଦଵଂ ହ୍ରୀରଚାପଲମ୍।।16.2।।
ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, କ୍ରୋଧର ଅଭାବ, ତ୍ୟାଗ, ଶାନ୍ତି, ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଦେଖିବାର ଅଭାବ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା, ଲୋଭ ନଥିବା, କୋମଳତା, ଲଜ୍ଜା ଓ ଅଚଞ୍ଚଳତା—
ତେଜଃ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ ଶୌଚମଦ୍ରୋହୋ ନାତିମାନିତା। ଭଵନ୍ତି ସମ୍ପଦଂ ଦୈଵୀମଭିଜାତସ୍ଯ ଭାରତ।।16.3।।
ତେଜ, କ୍ଷମା, ଧୃତି, ପବିତ୍ରତା, ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା, ଅତି ଅଭିମାନ ନଥିବା— ଏହିଗୁଡିକ ଦେବୀ ସ୍ୱଭାବର ଲକ୍ଷଣ, ହେ ଭାରତ।
ଦମ୍ଭୋ ଦର୍ପୋଽଭିମାନଶ୍ଚ କ୍ରୋଧଃ ପାରୁଷ୍ଯମେଵ ଚ।ଅଜ୍ଞାନଂ ଚାଭିଜାତସ୍ଯ ପାର୍ଥ ସମ୍ପଦମାସୁରୀମ୍।।16.4।।
ଢଂଗ, ଅହଂକାର, ଅଭିମାନ, କ୍ରୋଧ, କଠୋରତା ଓ ଅଜ୍ଞାନ— ଏହିଗୁଡିକ ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବର ଲକ୍ଷଣ, ହେ ପାର୍ଥ।
ଦୈଵୀ ସମ୍ପଦ୍ଵିମୋକ୍ଷାଯ ନିବନ୍ଧାଯାସୁରୀ ମତା।ମା ଶୁଚଃ ସମ୍ପଦଂ ଦୈଵୀମଭିଜାତୋଽସି ପାଣ୍ଡଵ।।16.5।।
ଦେବୀ ଗୁଣମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଆସୁରୀ ଗୁଣମାନେ ବାନ୍ଧନକୁ। ତୁମେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ପାଣ୍ଡବ, କାରଣ ତୁମେ ଦେବୀ ଗୁଣରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ।
ଦ୍ଵୌ ଭୂତସର୍ଗୌ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ଦୈଵ ଆସୁର ଏଵ ଚ।ଦୈଵୋ ଵିସ୍ତରଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତ ଆସୁରଂ ପାର୍ଥ ମେ ଶ୍ରୃଣୁ।।16.6।।
ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ରହିଛନ୍ତି—ଏକଟି ଦିବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଅସୁରୀ। ଦିବ୍ୟ ଜୀବଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଗରୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଛି; ଏବେ ମୋତେ ଶୁଣ, ଅସୁରୀ ଜୀବଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତିଂ ଚ ଜନା ନ ଵିଦୁରାସୁରାଃ।ନ ଶୌଚଂ ନାପି ଚାଚାରୋ ନ ସତ୍ଯଂ ତେଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ।।16.7।।
ଅସୁରୀ ଲୋକେ କର୍ମ କରିବା ଓ ବିରତି ନେବାର ପଥ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଚିତା, ଭଲ ଆଚରଣ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ରହିନାହିଁ।
ଅସତ୍ଯମପ୍ରତିଷ୍ଠଂ ତେ ଜଗଦାହୁରନୀଶ୍ଵରମ୍।ଅପରସ୍ପରସମ୍ଭୂତଂ କିମନ୍ଯତ୍କାମହୈତୁକମ୍।।16.8।।
ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି ଜଗତରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ଭିତି ନାହିଁ, ନାଥ ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ମିଶ୍ରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ଏହାର କାରଣ କାମ।
ଏତାଂ ଦୃଷ୍ଟିମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ନଷ୍ଟାତ୍ମାନୋଽଲ୍ପବୁଦ୍ଧଯଃ।ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯୁଗ୍ରକର୍ମାଣଃ କ୍ଷଯାଯ ଜଗତୋଽହିତାଃ।।16.9।।
ଏହି ଭ୍ରମ ଧାରଣ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ହରାଇ, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଏହି ଲୋକେ ଜଗତର ନାଶ ଓ ଅନିଷ୍ଟ କାରଣ ହେବାକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
କାମମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦୁଷ୍ପୂରଂ ଦମ୍ଭମାନମଦାନ୍ଵିତାଃ।ମୋହାଦ୍ଗୃହୀତ୍ଵାସଦ୍ଗ୍ରାହାନ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେଽଶୁଚିଵ୍ରତାଃ।।16.10।।
ଅପୂରଣୀୟ କାମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଢିଁଢି, ଅଭିମାନ ଓ ମଦରେ ଭରି, ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ଧ, ଭୁଲ ଧାରଣା ଧରି, ଅଶୁଚି ଆଚରଣ କରି ସେମାନେ କାମରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି।
ଚିନ୍ତାମପରିମେଯାଂ ଚ ପ୍ରଲଯାନ୍ତାମୁପାଶ୍ରିତାଃ।କାମୋପଭୋଗପରମା ଏତାଵଦିତି ନିଶ୍ିଚତାଃ।।16.11।।
ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ, ସେମାନେ କାମ ଉପଭୋଗରେ ଲିନ, ଏହି ଜୀବନ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି।
ଆଶାପାଶଶତୈର୍ବଦ୍ଧାଃ କାମକ୍ରୋଧପରାଯଣାଃ।ଈହନ୍ତେ କାମଭୋଗାର୍ଥମନ୍ଯାଯେନାର୍ଥସଞ୍ଚଯାନ୍।।16.12।।
ଶତ-ଶତ ଆଶାର ଜାଲରେ ବାନ୍ଧି, କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଲିନ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି କାମ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଇଦମଦ୍ଯ ମଯା ଲବ୍ଧମିମଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯେ ମନୋରଥମ୍।ଇଦମସ୍ତୀଦମପି ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି ପୁନର୍ଧନମ୍।।16.13।।
ଆଜି ମୁଁ ଏହା ପାଇଛି; ଆଗକୁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ; ଏହା ମୋର ଏବଂ ଏହି ଧନ ପୁନି ମୋର ହେବ।
ଅସୌ ମଯା ହତଃ ଶତ୍ରୁର୍ହନିଷ୍ଯେ ଚାପରାନପି।ଈଶ୍ଵରୋଽହମହଂ ଭୋଗୀ ସିଦ୍ଧୋଽହଂ ବଲଵାନ୍ସୁଖୀ।।16.14।।
ଏହି ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ ମାରିଛି, ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମୁଁ ମାରିବି; ମୁଁ ନାଥ, ମୁଁ ଉପଭୋଗକାରୀ, ମୁଁ ସିଦ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୁଖୀ।
ଆଢ୍ଯୋଽଭିଜନଵାନସ୍ମି କୋଽନ୍ଯୋଽସ୍ତି ସଦୃଶୋ ମଯା।ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଦାସ୍ଯାମି ମୋଦିଷ୍ଯ ଇତ୍ଯଜ୍ଞାନଵିମୋହିତାଃ।।16.15।।
ମୁଁ ଧନୀ ଓ ଉଚ୍ଚ କୁଳର, ମୋ ସମାନ କିଏ ଅଛି? ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି, ଦାନ ଦେବି, ଆନନ୍ଦ କରିବି—ଏଭଳି ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭ୍ରାନ୍ତ, ମୋହର ଜାଲରେ ଆବୃତ, କାମ ଉପଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଅଶୁଚି ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଅନେକଚିତ୍ତଵିଭ୍ରାନ୍ତା ମୋହଜାଲସମାଵୃତାଃ।ପ୍ରସକ୍ତାଃ କାମଭୋଗେଷୁ ପତନ୍ତି ନରକେଽଶୁଚୌ।।16.16।।
ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭ୍ରାନ୍ତ, ମୋହର ଜାଲରେ ଆବୃତ, କାମ ଉପଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଅଶୁଚି ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଆତ୍ମସମ୍ଭାଵିତାଃ ସ୍ତବ୍ଧା ଧନମାନମଦାନ୍ଵିତାଃ।ଯଜନ୍ତେ ନାମଯଜ୍ଞୈସ୍ତେ ଦମ୍ଭେନାଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍।।16.17।।
ଆତ୍ମ-ପ୍ରଶଂସାରେ ଲିନ, ଅଭିମାନୀ, ଧନ ଓ ମଦରେ ଭରି, ସେମାନେ ନାମକାଉ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଢିଁଢି ଓ ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ।
ଅହଙ୍କାରଂ ବଲଂ ଦର୍ପଂ କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ଚ ସଂଶ୍ରିତାଃ।ମାମାତ୍ମପରଦେହେଷୁ ପ୍ରଦ୍ଵିଷନ୍ତୋଽଭ୍ଯସୂଯକାଃ।।16.18।।
ଅହଂକାର, ଶକ୍ତି, ଅଭିମାନ, କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୋତେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟର ଦେହରେ ଘୃଣା କରି, ସେମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।
ତାନହଂ ଦ୍ଵିଷତଃ କ୍ରୂରାନ୍ସଂସାରେଷୁ ନରାଧମାନ୍।କ୍ଷିପାମ୍ଯଜସ୍ରମଶୁଭାନାସୁରୀଷ୍ଵେଵ ଯୋନିଷୁ।।16.19।।
ଏମାନେ ମୋତେ ଘୃଣା କରୁଥିବା, କ୍ରୂର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ, ମୁଁ ସେମାନେକୁ ସଦା ଅସୁରୀ ଜନ୍ମରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଜନ୍ମରେ ପକାଇ ଦେଉଛି।