ଅନାଦିତ୍ଵାନ୍ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାତ୍ପରମାତ୍ମାଯମଵ୍ଯଯଃ।ଶରୀରସ୍ଥୋଽପି କୌନ୍ତେଯ ନ କରୋତି ନ ଲିପ୍ଯତେ।।13.32।।
ଏହା ଆରମ୍ଭହୀନ ଓ ଗୁଣହୀନ ଥିବାରୁ, ପରମାତ୍ମା ଅବିନଶୀ; ଦେହରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଏହା କିଛି କରେନାହିଁ ଓ କିଛି ଲଗେନାହିଁ।
ଯଥା ସର୍ଵଗତଂ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଦାକାଶଂ ନୋପଲିପ୍ଯତେ।ସର୍ଵତ୍ରାଵସ୍ଥିତୋ ଦେହେ ତଥାଽଽତ୍ମା ନୋପଲିପ୍ଯତେ।।13.33।।
ଯେପରି ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା ଆକାଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ କିଛି ଲଗେନାହିଁ, ସେପରି ଦେହରେ ସମସ୍ତଠାରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ କିଛି ଲଗେନାହିଁ।
ଯଥା ପ୍ରକାଶଯତ୍ଯେକଃ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଲୋକମିମଂ ରଵିଃ।କ୍ଷେତ୍ରଂ କ୍ଷେତ୍ରୀ ତଥା କୃତ୍ସ୍ନଂ ପ୍ରକାଶଯତି ଭାରତ।।13.34।।
ଏକଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ହେ ଭାରତ।
କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋରେଵମନ୍ତରଂ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷା।ଭୂତପ୍ରକୃତିମୋକ୍ଷଂ ଚ ଯେ ଵିଦୁର୍ଯାନ୍ତି ତେ ପରମ୍।।13.35।।
ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରଭେଦ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱଭାବରୁ ମୁକ୍ତିକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚପରଂ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜ୍ଞାନାନାଂ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍।ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ପରାଂ ସିଦ୍ଧିମିତୋ ଗତାଃ।।14.1।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ: ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ କଥା କହିବି, ଯାହାକୁ ଜାଣି ସମସ୍ତ ମୁନି ଏଠାରୁ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।
ଇଦଂ ଜ୍ଞାନମୁପାଶ୍ରିତ୍ଯ ମମ ସାଧର୍ମ୍ଯମାଗତାଃ।ସର୍ଗେଽପି ନୋପଜାଯନ୍ତେ ପ୍ରଲଯେ ନ ଵ୍ଯଥନ୍ତି ଚ।।14.2।।
ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେମାନେ ମୋ ସଦୃଶ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହାନ୍ତି, ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ମମ ଯୋନିର୍ମହଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମିନ୍ ଗର୍ଭଂ ଦଧାମ୍ଯହମ୍।ସଂଭଵଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତତୋ ଭଵତି ଭାରତ।।14.3।।
ମୋର ଗର୍ଭ ହେଉଛି ମହା ବ୍ରହ୍ମ; ସେଠିରେ ମୁଁ ବୀଜ ରଖେ। ଏହିଠାରୁ, ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ସର୍ଵଯୋନିଷୁ କୌନ୍ତେଯ ମୂର୍ତଯଃ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ଯାଃ।ତାସାଂ ବ୍ରହ୍ମ ମହଦ୍ଯୋନିରହଂ ବୀଜପ୍ରଦଃ ପିତା।।14.4।।
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଗର୍ଭରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ମହା ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଗର୍ଭ, ଏବଂ ମୁଁ ହେଉଛି ବୀଜ ଦେଇଥିବା ପିତା।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ଗୁଣାଃ ପ୍ରକୃତିସଂଭଵାଃ।ନିବଧ୍ନନ୍ତି ମହାବାହୋ ଦେହେ ଦେହିନମଵ୍ଯଯମ୍।।14.5।।
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ଓ ତମ — ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାମାନେ ଅମର ଆତ୍ମାକୁ ଦେହ ସହିତ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ ମହାବାହୁ।
ତତ୍ର ସତ୍ତ୍ଵଂ ନିର୍ମଲତ୍ଵାତ୍ପ୍ରକାଶକମନାମଯମ୍।ସୁଖସଙ୍ଗେନ ବଧ୍ନାତି ଜ୍ଞାନସଙ୍ଗେନ ଚାନଘ।।14.6।।
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ମଳ ଥିବାରୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ରୋଗ ନଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଲଗା ରହି ଆତ୍ମାକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ।
ରଜୋ ରାଗାତ୍ମକଂ ଵିଦ୍ଧି ତୃଷ୍ଣାସଙ୍ଗସମୁଦ୍ଭଵମ୍।ତନ୍ନିବଧ୍ନାତି କୌନ୍ତେଯ କର୍ମସଙ୍ଗେନ ଦେହିନମ୍।।14.7।।
ରଜ ହେଉଛି ଆସକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଲଗା ରହି ଦେହୀକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର।
ତମସ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଜଂ ଵିଦ୍ଧି ମୋହନଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍।ପ୍ରମାଦାଲସ୍ଯନିଦ୍ରାଭିସ୍ତନ୍ନିବଧ୍ନାତି ଭାରତ।।14.8।।
ତମ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ; ଏହା ଅବିବେକ, ଆଳସ୍ୟ ଓ ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ ଭାରତ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ସୁଖେ ସଞ୍ଜଯତି ରଜଃ କର୍ମଣି ଭାରତ।ଜ୍ଞାନମାଵୃତ୍ଯ ତୁ ତମଃ ପ୍ରମାଦେ ସଞ୍ଜଯତ୍ଯୁତ।।14.9।।
ସତ୍ତ୍ୱ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ଲଗା ରହେ, ରଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଲଗା ରହେ, ହେ ଭାରତ; କିନ୍ତୁ ତମ ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଅବିବେକ ସହିତ ଲଗା ରହେ।
ରଜସ୍ତମଶ୍ଚାଭିଭୂଯ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଭଵତି ଭାରତ।ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତମଶ୍ଚୈଵ ତମଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତଥା।।14.10।।
ଯେତେବେଳେ ରଜ ଓ ତମ ଦମିତ ହୁଏ, ସତ୍ତ୍ୱ ବଢିଯାଏ, ହେ ଭାରତ; ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମ ଦମିତ ହୁଏ, ରଜ ବଢିଯାଏ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ଦମିତ ହୁଏ, ତମ ବଢିଯାଏ।
ସର୍ଵଦ୍ଵାରେଷୁ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ପ୍ରକାଶ ଉପଜାଯତେ।ଜ୍ଞାନଂ ଯଦା ତଦା ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ସତ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯୁତ।।14.11।।
ଏହି ଦେହର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରରେ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢିଛି।
ଲୋଭଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିରାରମ୍ଭଃ କର୍ମଣାମଶମଃ ସ୍ପୃହା।ରଜସ୍ଯେତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ ଭରତର୍ଷଭ।।14.12।।
ଲୋଭ, କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳତା, କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ, ଅଶାନ୍ତି ଓ ଆସା — ଏହିମାନେ ରଜ ବଢିଲେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅପ୍ରକାଶୋଽପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରମାଦୋ ମୋହ ଏଵ ଚ।ତମସ୍ଯେତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ କୁରୁନନ୍ଦନ।।14.13।।
ଅନ୍ଧକାର, କାମ୍ୟତା ଅଭାବ, ଅବିବେକ ଓ ଭ୍ରମ — ଏହିମାନେ ତମ ବଢିଲେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ।
ଯଦା ସତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧେ ତୁ ପ୍ରଲଯଂ ଯାତି ଦେହଭୃତ୍।ତଦୋତ୍ତମଵିଦାଂ ଲୋକାନମଲାନ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ।।14.14।।
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢିଥିବା ବେଳେ ଦେହୀର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ରଜସି ପ୍ରଲଯଂ ଗତ୍ଵା କର୍ମସଙ୍ଗିଷୁ ଜାଯତେ।ତଥା ପ୍ରଲୀନସ୍ତମସି ମୂଢଯୋନିଷୁ ଜାଯତେ।।14.15।।
ଯେଉଁମାନେ ରଜ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ଏହିପରି ତମ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ମୂଢ଼ ଜନ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
କର୍ମଣଃ ସୁକୃତସ୍ଯାହୁଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ନିର୍ମଲଂ ଫଲମ୍।ରଜସସ୍ତୁ ଫଲଂ ଦୁଃଖମଜ୍ଞାନଂ ତମସଃ ଫଲମ୍।।14.16।।
ସୁକୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରଜର ଫଳ ହେଉଛି ଦୁଃଖ, ଓ ତମର ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ।
ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ସଞ୍ଜାଯତେ ଜ୍ଞାନଂ ରଜସୋ ଲୋଭ ଏଵ ଚ।ପ୍ରମାଦମୋହୌ ତମସୋ ଭଵତୋଽଜ୍ଞାନମେଵ ଚ।।14.17।।
ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରଜସ୍ରୁ କେବଳ ଲୋଭ ଆସେ, ତମସ୍ରୁ ଅବିବେକ ଓ ମୂଢତା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ତାହାରୁ ହୁଏ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥା ମଧ୍ଯେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ରାଜସାଃ।ଜଘନ୍ଯଗୁଣଵୃତ୍ତିସ୍ଥା ଅଧୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାମସାଃ।।14.18।।
ଯେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି ସେମାନେ ଉପରକୁ ବଢ଼ନ୍ତି, ରଜସ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ତମସ୍ ଗୁଣରେ ଥିବାମାନେ ତଳକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।
ନାନ୍ଯଂ ଗୁଣେଭ୍ଯଃ କର୍ତାରଂ ଯଦା ଦ୍ରଷ୍ଟାନୁପଶ୍ଯତି।ଗୁଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପରଂ ଵେତ୍ତି ମଦ୍ଭାଵଂ ସୋଽଧିଗଚ୍ଛତି।।14.19।।
ଯେତେବେଳେ ଦର୍ଶକ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କୌଣସି କର୍ତ୍ତାକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଜିନିଷକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଗୁଣାନେତାନତୀତ୍ଯ ତ୍ରୀନ୍ଦେହୀ ଦେହସମୁଦ୍ଭଵାନ୍।ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଦୁଃଖୈର୍ଵିମୁକ୍ତୋଽମୃତମଶ୍ନୁତେ।।14.20।।
ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ, ଯେଉଁମାନେ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦେହୀ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଅମୃତତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚକୈର୍ଲିଂଗୈସ୍ତ୍ରୀନ୍ଗୁଣାନେତାନତୀତୋ ଭଵତି ପ୍ରଭୋ।କିମାଚାରଃ କଥଂ ଚୈତାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ଗୁଣାନତିଵର୍ତତେ।।14.21।।
ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, କେଉଁ ଚିହ୍ନରେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ କେହି ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି? ସେମାନଙ୍କର ଆଚରଣ କଣ, ଏବଂ କିପରି ସେମାନେ ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚପ୍ରକାଶଂ ଚ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଚ ମୋହମେଵ ଚ ପାଣ୍ଡଵ।ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ନ ନିଵୃତ୍ତାନି କାଙ୍କ୍ଷତି।।14.22।।
ଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଲୋକ, କ୍ରିୟା ଓ ମୂଢତା ଆସେ, ସେ ତାହାକୁ ଘୃଣା କରେନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶେଷ ହୁଏ, ସେ ତାହାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେନାହାନ୍ତି।
ଉଦାସୀନଵଦାସୀନୋ ଗୁଣୈର୍ଯୋ ନ ଵିଚାଲ୍ଯତେ।ଗୁଣା ଵର୍ତନ୍ତ ଇତ୍ଯେଵ ଯୋଽଵତିଷ୍ଠତି ନେଙ୍ଗତେ।।14.23।।
ଯିଏ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ ବସିଥାଏ, ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ 'ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି' ବୋଲି ଜାଣି, ଅଚଳ ରହିଥାଏ।
ସମଦୁଃଖସୁଖଃ ସ୍ଵସ୍ଥଃ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ।ତୁଲ୍ଯପ୍ରିଯାପ୍ରିଯୋ ଧୀରସ୍ତୁଲ୍ଯନିନ୍ଦାତ୍ମସଂସ୍ତୁତିଃ।।14.24।।
ଯିଏ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମ, ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିତ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାରେ ସମ ଭାବ ରଖେ, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟରେ ସମ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ନିଜ ନିନ୍ଦା-ସ୍ତୁତିରେ ସମ ରହେ।
ମାନାପମାନଯୋସ୍ତୁଲ୍ଯସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ମିତ୍ରାରିପକ୍ଷଯୋଃ।ସର୍ଵାରମ୍ଭପରିତ୍ଯାଗୀ ଗୁଣାତୀତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ।।14.25।।
ଯିଏ ସମ୍ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ସମ, ବନ୍ଧୁ ଓ ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ସମ ଭାବ ରଖେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସେ ଗୁଣାତୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମାଂ ଚ ଯୋଽଵ୍ଯଭିଚାରେଣ ଭକ୍ିତଯୋଗେନ ସେଵତେ।ସ ଗୁଣାନ୍ସମତୀତ୍ଯୈତାନ୍ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯାଯ କଲ୍ପତେ।।14.26।।
ଯିଏ ଅବିଚଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ସେବା କରେ, ସେ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।