ପୁରୁଷଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋ ହି ଭୁଙ୍କ୍ତେ ପ୍ରକୃତିଜାନ୍ଗୁଣାନ୍।କାରଣଂ ଗୁଣସଙ୍ଗୋଽସ୍ଯ ସଦସଦ୍ଯୋନିଜନ୍ମସୁ।।13.22।।
ପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତିରେ ବସି, ପ୍ରକୃତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଉପଭୋଗ କରେ; ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଆସକ୍ତି ହେବା ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଉପଦ୍ରଷ୍ଟାଽନୁମନ୍ତା ଚ ଭର୍ତା ଭୋକ୍ତା ମହେଶ୍ଵରଃ।ପରମାତ୍ମେତି ଚାପ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ପୁରୁଷଃ ପରଃ।।13.23।।
ଏହି ଦେହରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ଦର୍ଶକ, ଅନୁମତିଦାତା, ପୋଷକ, ଉପଭୋକ୍ତା, ମହାଇଶ୍ୱର ଓ ପରମାତ୍ମା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଯ ଏଵଂ ଵେତ୍ତି ପୁରୁଷଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଚ ଗୁଣୈଃସହ।ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋଽପି ନ ସ ଭୂଯୋଽଭିଜାଯତେ।।13.24।।
ଯେଉଁଠି ଏପରି ଭାବରେ ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତି ଓ ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ କେଉଁ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ।
ଧ୍ଯାନେନାତ୍ମନି ପଶ୍ଯନ୍ତି କେଚିଦାତ୍ମାନମାତ୍ମନା।ଅନ୍ଯେ ସାଂଖ୍ଯେନ ଯୋଗେନ କର୍ମଯୋଗେନ ଚାପରେ।।13.25।।
କିଛି ଲୋକ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କିଛି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ତ୍ଵେଵମଜାନନ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽନ୍ଯେଭ୍ଯ ଉପାସତେ।ତେଽପି ଚାତିତରନ୍ତ୍ଯେଵ ମୃତ୍ଯୁଂ ଶ୍ରୁତିପରାଯଣାଃ।।13.26।।
ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଏପରି ଭାବରେ ଜାଣିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କଠୁ ଶୁଣି ଉପାସନା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରବଣରେ ଲଗ୍ନ ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ଯାଵତ୍ସଞ୍ଜାଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍।କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସଂଯୋଗାତ୍ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ଭରତର୍ଷଭ।।13.27।।
ଯେଉଁଠି ଯେକୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଚଳନ୍ତି କିମ୍ବା ଅଚଳ, ଓ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସମଂ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍।ଵିନଶ୍ଯତ୍ସ୍ଵଵିନଶ୍ଯନ୍ତଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି।।13.28।।
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ବସିଥିବା ଦେଖେ, ନଶ୍ୱର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବିନଶୀ ଦେଖେ, ସେ ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ।
ସମଂ ପଶ୍ଯନ୍ହି ସର୍ଵତ୍ର ସମଵସ୍ଥିତମୀଶ୍ଵରମ୍।ନ ହିନସ୍ତ୍ଯାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିମ୍।।13.29।।
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଠାରେ ସମଭାବରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖେ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି କରେନାହିଁ, ଏହିପରି ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପାଏ।
ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ଚ କର୍ମାଣି କ୍ରିଯମାଣାନି ସର୍ଵଶଃ।ଯଃ ପଶ୍ଯତି ତଥାଽଽତ୍ମାନମକର୍ତାରଂ ସ ପଶ୍ଯତି।।13.30।।
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କର୍ମ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖେ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ।
ଯଦା ଭୂତପୃଥଗ୍ଭାଵମେକସ୍ଥମନୁପଶ୍ଯତି।ତତ ଏଵ ଚ ଵିସ୍ତାରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ତଦା।।13.31।।
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଏକା ଉପରେ ଭିତି ଦେଖେ, ଏବଂ ଏହାର ବିସ୍ତାର ମାତ୍ର ତାହାରୁ ହୁଏ, ସେବେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଅନାଦିତ୍ଵାନ୍ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାତ୍ପରମାତ୍ମାଯମଵ୍ଯଯଃ।ଶରୀରସ୍ଥୋଽପି କୌନ୍ତେଯ ନ କରୋତି ନ ଲିପ୍ଯତେ।।13.32।।
ଏହା ଆରମ୍ଭହୀନ ଓ ଗୁଣହୀନ ଥିବାରୁ, ପରମାତ୍ମା ଅବିନଶୀ; ଦେହରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଏହା କିଛି କରେନାହିଁ ଓ କିଛି ଲଗେନାହିଁ।
ଯଥା ସର୍ଵଗତଂ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଦାକାଶଂ ନୋପଲିପ୍ଯତେ।ସର୍ଵତ୍ରାଵସ୍ଥିତୋ ଦେହେ ତଥାଽଽତ୍ମା ନୋପଲିପ୍ଯତେ।।13.33।।
ଯେପରି ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା ଆକାଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ କିଛି ଲଗେନାହିଁ, ସେପରି ଦେହରେ ସମସ୍ତଠାରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ କିଛି ଲଗେନାହିଁ।
ଯଥା ପ୍ରକାଶଯତ୍ଯେକଃ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଲୋକମିମଂ ରଵିଃ।କ୍ଷେତ୍ରଂ କ୍ଷେତ୍ରୀ ତଥା କୃତ୍ସ୍ନଂ ପ୍ରକାଶଯତି ଭାରତ।।13.34।।
ଏକଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ହେ ଭାରତ।
କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋରେଵମନ୍ତରଂ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷା।ଭୂତପ୍ରକୃତିମୋକ୍ଷଂ ଚ ଯେ ଵିଦୁର୍ଯାନ୍ତି ତେ ପରମ୍।।13.35।।
ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରଭେଦ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱଭାବରୁ ମୁକ୍ତିକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚପରଂ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜ୍ଞାନାନାଂ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍।ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ପରାଂ ସିଦ୍ଧିମିତୋ ଗତାଃ।।14.1।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ: ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ କଥା କହିବି, ଯାହାକୁ ଜାଣି ସମସ୍ତ ମୁନି ଏଠାରୁ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।
ଇଦଂ ଜ୍ଞାନମୁପାଶ୍ରିତ୍ଯ ମମ ସାଧର୍ମ୍ଯମାଗତାଃ।ସର୍ଗେଽପି ନୋପଜାଯନ୍ତେ ପ୍ରଲଯେ ନ ଵ୍ଯଥନ୍ତି ଚ।।14.2।।
ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେମାନେ ମୋ ସଦୃଶ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହାନ୍ତି, ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ମମ ଯୋନିର୍ମହଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମିନ୍ ଗର୍ଭଂ ଦଧାମ୍ଯହମ୍।ସଂଭଵଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତତୋ ଭଵତି ଭାରତ।।14.3।।
ମୋର ଗର୍ଭ ହେଉଛି ମହା ବ୍ରହ୍ମ; ସେଠିରେ ମୁଁ ବୀଜ ରଖେ। ଏହିଠାରୁ, ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ସର୍ଵଯୋନିଷୁ କୌନ୍ତେଯ ମୂର୍ତଯଃ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ଯାଃ।ତାସାଂ ବ୍ରହ୍ମ ମହଦ୍ଯୋନିରହଂ ବୀଜପ୍ରଦଃ ପିତା।।14.4।।
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଗର୍ଭରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ମହା ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଗର୍ଭ, ଏବଂ ମୁଁ ହେଉଛି ବୀଜ ଦେଇଥିବା ପିତା।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ଗୁଣାଃ ପ୍ରକୃତିସଂଭଵାଃ।ନିବଧ୍ନନ୍ତି ମହାବାହୋ ଦେହେ ଦେହିନମଵ୍ଯଯମ୍।।14.5।।
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ଓ ତମ — ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାମାନେ ଅମର ଆତ୍ମାକୁ ଦେହ ସହିତ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ ମହାବାହୁ।
ତତ୍ର ସତ୍ତ୍ଵଂ ନିର୍ମଲତ୍ଵାତ୍ପ୍ରକାଶକମନାମଯମ୍।ସୁଖସଙ୍ଗେନ ବଧ୍ନାତି ଜ୍ଞାନସଙ୍ଗେନ ଚାନଘ।।14.6।।
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ମଳ ଥିବାରୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ରୋଗ ନଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଲଗା ରହି ଆତ୍ମାକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ।
ରଜୋ ରାଗାତ୍ମକଂ ଵିଦ୍ଧି ତୃଷ୍ଣାସଙ୍ଗସମୁଦ୍ଭଵମ୍।ତନ୍ନିବଧ୍ନାତି କୌନ୍ତେଯ କର୍ମସଙ୍ଗେନ ଦେହିନମ୍।।14.7।।
ରଜ ହେଉଛି ଆସକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଲଗା ରହି ଦେହୀକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର।
ତମସ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଜଂ ଵିଦ୍ଧି ମୋହନଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍।ପ୍ରମାଦାଲସ୍ଯନିଦ୍ରାଭିସ୍ତନ୍ନିବଧ୍ନାତି ଭାରତ।।14.8।।
ତମ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ; ଏହା ଅବିବେକ, ଆଳସ୍ୟ ଓ ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ରଖେ, ହେ ଭାରତ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ସୁଖେ ସଞ୍ଜଯତି ରଜଃ କର୍ମଣି ଭାରତ।ଜ୍ଞାନମାଵୃତ୍ଯ ତୁ ତମଃ ପ୍ରମାଦେ ସଞ୍ଜଯତ୍ଯୁତ।।14.9।।
ସତ୍ତ୍ୱ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ଲଗା ରହେ, ରଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଲଗା ରହେ, ହେ ଭାରତ; କିନ୍ତୁ ତମ ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଅବିବେକ ସହିତ ଲଗା ରହେ।
ରଜସ୍ତମଶ୍ଚାଭିଭୂଯ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଭଵତି ଭାରତ।ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତମଶ୍ଚୈଵ ତମଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତଥା।।14.10।।
ଯେତେବେଳେ ରଜ ଓ ତମ ଦମିତ ହୁଏ, ସତ୍ତ୍ୱ ବଢିଯାଏ, ହେ ଭାରତ; ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମ ଦମିତ ହୁଏ, ରଜ ବଢିଯାଏ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ଦମିତ ହୁଏ, ତମ ବଢିଯାଏ।
ସର୍ଵଦ୍ଵାରେଷୁ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ପ୍ରକାଶ ଉପଜାଯତେ।ଜ୍ଞାନଂ ଯଦା ତଦା ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ସତ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯୁତ।।14.11।।
ଏହି ଦେହର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରରେ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢିଛି।
ଲୋଭଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିରାରମ୍ଭଃ କର୍ମଣାମଶମଃ ସ୍ପୃହା।ରଜସ୍ଯେତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ ଭରତର୍ଷଭ।।14.12।।
ଲୋଭ, କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳତା, କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ, ଅଶାନ୍ତି ଓ ଆସା — ଏହିମାନେ ରଜ ବଢିଲେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅପ୍ରକାଶୋଽପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରମାଦୋ ମୋହ ଏଵ ଚ।ତମସ୍ଯେତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ କୁରୁନନ୍ଦନ।।14.13।।
ଅନ୍ଧକାର, କାମ୍ୟତା ଅଭାବ, ଅବିବେକ ଓ ଭ୍ରମ — ଏହିମାନେ ତମ ବଢିଲେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ।
ଯଦା ସତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧେ ତୁ ପ୍ରଲଯଂ ଯାତି ଦେହଭୃତ୍।ତଦୋତ୍ତମଵିଦାଂ ଲୋକାନମଲାନ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ।।14.14।।
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢିଥିବା ବେଳେ ଦେହୀର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ରଜସି ପ୍ରଲଯଂ ଗତ୍ଵା କର୍ମସଙ୍ଗିଷୁ ଜାଯତେ।ତଥା ପ୍ରଲୀନସ୍ତମସି ମୂଢଯୋନିଷୁ ଜାଯତେ।।14.15।।
ଯେଉଁମାନେ ରଜ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ଏହିପରି ତମ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ମୂଢ଼ ଜନ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
କର୍ମଣଃ ସୁକୃତସ୍ଯାହୁଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ନିର୍ମଲଂ ଫଲମ୍।ରଜସସ୍ତୁ ଫଲଂ ଦୁଃଖମଜ୍ଞାନଂ ତମସଃ ଫଲମ୍।।14.16।।
ସୁକୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରଜର ଫଳ ହେଉଛି ଦୁଃଖ, ଓ ତମର ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ।